چرا از دست دادن‌ها ما را این‌قدر به هم می‌ریزد؟

باشگاه خبرنگاران جوان - بعضی از شکست‌ها و از دست دادن‌ها، بیشتر از خود فقدان ما را آشفته می‌کنند، چون به چیز‌هایی دل بسته‌ایم که قرار نبوده ماندگار باشند. قرآن در آیات ۱۹ تا ۲۴ سوره حدید، نگاه انسان به دنیا را اصلاح می‌کند و راهی برای رها شدن از حسرت داشته‌های از دست‌رفته نشان می‌دهد.

آیات ۱۹ تا ۲۴ سوره حدید، در ادامه هشدار‌های این سوره درباره حقیقت ایمان و جایگاه انسان در مسیر بازگشت به خدا، پرده از یک واقعیت مهم برمی‌دارد، مشکل انسان فقط این نیست که آخرت را نمی‌شناسد، گاهی دنیا آن‌قدر در نگاه او بزرگ می‌شود که آخرت را از یاد می‌برد.

قرآن در این آیات، ابتدا جایگاه مؤمنان و شهیدان را بیان می‌کند و سپس با توصیف دنیا، انسان را متوجه می‌کند که بسیاری از رقابت‌ها، دلبستگی‌ها و حتی بخل‌ها، محصول بزرگ‌نمایی چیزی است که ذاتاً ماندگار نیست.

ایمان فقط یک عنوان نیست

آیه ۱۹ با تعبیر «وَالَّذِینَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ أُولَٰئِکَ هُمُ الصِّدِّیقُونَ وَالشُّهَدَاءُ عِندَ رَبِّهِمْ» جایگاه کسانی را بیان می‌کند که به خدا و پیامبران او ایمان آورده‌اند. در نگاه علامه طباطبایی، «صدیقین» کسانی هستند که در ایمان و تصدیق حق به مرتبه‌ای رسیده‌اند که کردار و حقیقت وجودشان با آنچه پذیرفته‌اند هماهنگ است.

در ادامه، قرآن از پاداش و نور آنان سخن می‌گوید «لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَنُورُهُمْ». نور در اینجا صرفاً یک تعبیر تشریفاتی نیست نشانه حقیقتی است که مؤمن در مسیر زندگی به دست آورده و در عالم آخرت با آن زندگی می‌کند. در مقابل، کسی که حقیقت ایمان را در دنیا جدی نگرفته، در آن جهان چیزی برای روشن کردن مسیر خود ندارد.

دنیا را اگر بزرگ ببینی، همه‌چیزت کوچک می‌شود

آیه ۲۰ ناگهان نگاه قرآن را به خود دنیا معطوف می‌کند «اعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَیَاةُ الدُّنْیَا لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَزِینَةٌ وَتَفَاخُرٌ بَیْنَکُمْ وَتَکَاثُرٌ فِی الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ». علامه طباطبایی در تفسیر این آیه، مراحل مختلف دلبستگی انسان به دنیا را مورد توجه قرار می‌دهد. زندگی دنیا با «لعب» آغاز می‌شود سرگرمی‌هایی که انسان را برای مدتی مشغول می‌کنند. سپس «لهو» می‌آید، چیزی که انسان را از امر مهم‌تر بازمی‌دارد.

پس از آن «زینت» است، میل به زیبا جلوه دادن زندگی. بعد «تفاخر»؛ اینکه انسان داشته‌هایش را وسیله برتری بر دیگران قرار دهد و سرانجام «تکاثر»، مسابقه‌ای پایان‌ناپذیر برای بیشتر داشتن.

این زنجیره، تصویری دقیق از مسیری است که انسان ممکن است بدون آنکه متوجه شود طی کند، ابتدا سرگرمی، بعد دلبستگی، سپس نمایش دادن داشته‌ها و در نهایت گرفتار شدن در مسابقه‌ای که پایان ندارد.

چیزی که امروز می‌درخشد، فردا خاک می‌شود

قرآن برای توضیح ناپایداری دنیا، مثال بارانی را می‌زند که گیاهان را می‌رویاند و کشاورزان از دیدن آنها شاد می‌شوند، اما کمی بعد آن گیاهان خشک و زرد می‌شوند و سرانجام به خاشاک تبدیل می‌شوند.

تعبیر «کَمَثَلِ غَیْثٍ أَعْجَبَ الْکُفَّارَ نَبَاتُهُ» دقیقاً به همین فریبندگی اشاره دارد. آنچه امروز چشم را خیره می‌کند، الزاماً ماندگار نیست. دنیا به‌خودی‌خود مذموم نیست، مسئله آن است که انسان آن را مقصد نهایی خود قرار دهد. به همین دلیل آیه می‌گوید پایان این مسیر یا «عَذَابٌ شَدِیدٌ» است یا «مَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانٌ». دنیا در نگاه قرآن محل انتخاب است، نه محل ماندن.

مسابقه واقعی جای دیگری است

در ادامه، آیه ۲۱ دعوتی متفاوت مطرح می‌کند «سَابِقُوا إِلَیٰ مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ وَجَنَّةٍ». اگر انسان بناست مسابقه بدهد، چرا مسابقه در ثروت، شهرت و امکانات باشد؟ قرآن میدان رقابت را عوض می‌کند: به جای «تکاثر» باید در مسیر مغفرت و رضوان الهی سبقت گرفت. این نگاه، معیار موفقیت را از بیرون انسان به درون او منتقل می‌کند. دیگر مهم نیست چه کسی بیشتر دارد، مهم این است که چه کسی زودتر و جدی‌تر به سوی خدا حرکت کرده است.

هیچ اتفاقی بیرون از علم خدا نیست

آیات ۲۲ و ۲۳ نیز نگاه انسان مؤمن به حوادث زندگی را اصلاح می‌کنند «مَا أَصَابَ مِنْ مُصِیبَةٍ فِی الْأَرْضِ وَلَا فِی أَنْفُسِکُمْ إِلَّا فِی کِتَابٍ». در تفسیر المیزان، این آیات ناظر به علم و تقدیر الهی‌اند و به انسان یادآوری می‌کنند که حوادث عالم بیرون از احاطه و علم خداوند نیستند.

ثمره این نگاه در آیه بعد آشکار می‌شود «لِکَیْلَا تَأْسَوْا عَلَیٰ مَا فَاتَکُمْ وَلَا تَفْرَحُوا بِمَا آتَاکُمْ». انسان نباید با از دست دادن دنیا فروبپاشد و نه با به دست آوردنش سرمست شود. این آیه نمی‌گوید انسان هیچ احساس و اندوهی نداشته باشد، بلکه می‌خواهد وابستگی او به داشته‌ها و نداشته‌های دنیا به حدی نرسد که تعادلش را از بین ببرد.

بخل، محصول همان دلبستگی است

سرانجام آیه ۲۴ از کسانی سخن می‌گوید که «یَبْخَلُونَ وَیَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ». در واقع، بخل در اینجا ادامه همان نگاه دنیازدگی است. وقتی انسان ثروت را معیار ارزش و امنیت خود بداند، طبیعی است که از بخشیدن آن هراس داشته باشد و حتی دیگران را نیز به همین منطق دعوت کند.

پایان آیه نیز هشدار می‌دهد که «وَمَن یَتَوَلَّ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَنِیُّ الْحَمِیدُ». خداوند بی‌نیاز است؛ این انسان است که نیازمند است؛ بنابراین بخشش، چیزی به خدا اضافه نمی‌کند، بلکه انسان را از اسارت چیزی آزاد می‌کند که خیال می‌کرد مالک آن است.

آیات ۱۹ تا ۲۴ سوره حدید در مجموع، یک مسیر روشن را ترسیم می‌کنند، یعنی ایمان، نگاه انسان را به دنیا تغییر می‌دهد، نگاه تازه وابستگی را کم می‌کند و کاهش وابستگی انسان را از بخل، تفاخر و فروپاشی در برابر شکست‌های دنیا نجات می‌دهد. مسئله اصلی این نیست که دنیا داشته باشیم یا نداشته باشیم؛ مسئله این است که دنیا در دست ما باشد یا در دل ما.

منبع: فارس