چرا بعضی‌ها هیچ‌وقت از اشتباهاتشان درس نمی‌گیرند؟

باشگاه خبرنگاران جوان - چرا بعضی اشتباهات را بار‌ها تکرار می‌کنیم، با اینکه دفعه قبل نتیجه خوبی نگرفتیم؟ باز هم همان تصمیم را می‌گیریم، انگارنه‌انگار که قبلاً تجربه‌اش کردیم. قرآن در آیه ۱۴ سوره قیامت، پاسخ این پرسش را فاش می‌کند: «بَلِ الْإِنْسَانُ عَلَیٰ نَفْسِهِ بَصِیرَةٌ»؛ بلکه انسان خود به وضع خویش بیناست.

این آیه، حقیقتی تکان‌دهنده را بیان می‌کند: انسان، خودش از وضعیت درونی و رفتارهایش آگاه است. پس چرا باز هم اشتباه می‌کند؟ پاسخ در یک نکته ظریف نهفته است: مشکل، ناآگاهی نیست؛ مشکل، مقاومت در برابر پذیرش اشتباه است. ما اغلب می‌دانیم که اشتباه کرده‌ایم، اما حاضر نیستیم این حقیقت را بپذیریم.

نکته اول، «عَلَیٰ نَفْسِهِ بَصِیرَةٌ» است. انسان، به وضع خویش بیناست. این یعنی هر کسی، در اعماق وجودش می‌داند که چه کرده است. اما گاهی این آگاهی را سرکوب می‌کنیم. به‌جای اینکه با خودمان صادق باشیم، ذهنمان شروع می‌کند به توجیه‌کردن: شرایط بد بود، طرف مقابل مقصر بود، چاره‌ای نداشتیم.

نکته دوم، «توجیه‌کردن» است. توجیه، مکانیزمی روانی است که به ما کمک می‌کند از درد پذیرش اشتباه فرار کنیم. کسی که هر بار بدون مشورت وارد یک معامله سنگین می‌شود و ضرر می‌کند، به خودش می‌گوید: «این بار فرق داشت». کسی که زود عصبانی می‌شود، دیگران را مقصر می‌داند. این توجیه‌ها، ما را در چرخه تکرار اشتباه گرفتار می‌کنند.

نکته سوم، «سهم خودم» است. هر اتفاق بدی، نتیجه اشتباه ما نیست. اما تا وقتی سهم خودمان را در تصمیم‌ها و رفتارهایمان نبینیم، فرصت تغییر را از دست می‌دهیم. پرسیدن این سؤال که «سهم من در این نتیجه چقدر بود؟» اولین گام برای خروج از چرخه تکرار است. این سؤال، ما را از حالت انفعالی به حالت فعال می‌برد.

نکته چهارم، «چرخه تکراری» است. اشتباه‌کردن، شاید اختیاری و عمدی نباشد. اما تکرار اشتباه بدون اینکه حاضر باشیم چیزی از آن یاد بگیریم، ما را در یک‌چرخه تکراری گرفتار می‌کند. این چرخه، نه‌تنها زندگی فردی، بلکه روابط خانوادگی، شغلی و اجتماعی ما را نیز تخریب می‌کند. شکستن این چرخه، نیازمند صداقت با خود است.

کاربرد این آیه در زندگی فردی چیست؟ دفعه بعد که نتیجه یک تصمیم یا اقدام ناراحتت کرد، قبل از اینکه دنبال مقصر بگردی، از خودت بپرس: «سهم خودم در کسب این نتیجه چقدر است؟» و «برای تغییر یا درست‌شدن اوضاع چه کاری می‌توانم انجام دهم؟» این دو سؤال ساده، می‌تواند مسیر زندگی را تغییر دهد و از تکرار اشتباهات جلوگیری کند.

کاربرد اجتماعی این آیه نیز بسیار روشن است. جامعه‌ای که در آن افراد مسئولیت رفتار خود را بپذیرند و به‌جای توجیه و مقصر تراشی، به دنبال اصلاح باشند، از نظر اخلاقی و اجتماعی سالم‌تر است. تاریخ نشان داده که جوامعی که فرهنگ مسئولیت‌پذیری در آنها رواج دارد، پیشرفت بیشتری کرده‌اند و کمتر در چرخه‌های تکراری شکست گرفتار شده‌اند؛ و در پایان، این آیه به ما می‌آموزد که انسان، خودش از وضع خویش آگاه است. پس بیاییم از امروز، با خودمان صادق باشیم.

 به‌جای توجیه، بپذیریم؛ به‌جای مقصر تراشی، مسئولیت بپذیریم. با این نگاه، می‌توانیم از چرخه تکرار اشتباهات بیرون بیاییم و زندگی خود را در مسیر رشد و تعالی قرار دهیم. بدانیم که این، نه فقط یک توصیه اخلاقی، بلکه کلید موفقیت در دنیا و آخرت است.

منبع: فارس