قصه ابرهه و سپاه فیل که با آن همه قدرت نابود شدند

سپاه ابرهه با فیل‌های جنگی و لشکری عظیم برای ویران کردن کعبه به راه افتاد، اما نقشه‌اش با شکست روبه‌رو شد، ماجرایی که سوره فیل روایت می‌کند و در کنار سوره‌های عصر و همزه، از سرنوشت انسان در برابر گذر عمر، غرور ثروت و قدرت پرده برمی‌دارد.

گروه قرآن و فعالیت‌های دینی خبرگزاری فارس؛ سه سوره عصر، همزه و فیل، با وجود کوتاهی آیات، تصویری روشن از سرنوشت انسان و جامعه ارائه می‌کنند، از انسان‌هایی که سرمایه عمر خود را از دست می‌دهند و کسانی که ثروت و قدرت را وسیله تحقیر دیگران قرار می‌دهند، تا سپاهی که با تمام امکانات خود برای نابودی خانه خدا به میدان آمد، اما در برابر اراده الهی شکست خورد.

این سوره‌ها هرکدام از زاویه‌ای متفاوت، نسبت انسان با ایمان، اخلاق، قدرت و سرانجام اعمالش را به تصویر می‌کشند.

عمر انسان در حال از دست رفتن است

سوره عصر با سوگند تکان‌دهنده‌ای آغاز می‌شود: «وَالْعَصْرِ» سوگند به عصر. علامه طباطبایی در تفسیر المیزان، درباره معنای عصر و مصداق آن بحث می‌کند و در توضیح پیام سوره، بر پیوند میان گذر زمان و زیان‌کاری انسان تأکید دارد. پس از این سوگند، آیه دوم حکمی فراگیر صادر می‌کند «إِنَّ الْإِنْسَانَ لَفِی خُسْرٍ» به‌راستی انسان در زیان است.

این زیان، صرفاً از دست دادن پول، موقعیت یا فرصت‌های زندگی نیست، انسان سرمایه‌ای به نام عمر دارد که لحظه‌به‌لحظه مصرف می‌شود و اگر آن را در مسیر درست به کار نگیرد، اصل سرمایه را از دست داده است. با این حال، قرآن همه انسان‌ها را در این وضعیت یکسان نمی‌داند و بلافاصله چهار ویژگی را به‌عنوان راه نجات معرفی می‌کند.

در آیه سوم آمده است که «إِلَّا الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَتَوَاصَوْا بِالْحَقِّ وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ» مگر کسانی که ایمان آورده‌اند، کارهای شایسته انجام می‌دهند و یکدیگر را به حق و صبر سفارش می‌کنند.

نکته مهم این است که نجات، تنها در ایمان فردی خلاصه نمی‌شود. ایمان باید در رفتار انسان جلوه کند، به عمل صالح بینجامد و از محدوده زندگی شخصی فراتر برود. سفارش متقابل به حق، مسئولیت اجتماعی انسان را نشان می‌دهد و سفارش به صبر، پایداری در مسیر حقیقت را ضروری می‌سازد. از این منظر، جامعه‌ای که اعضای آن نسبت به سرنوشت اخلاقی و فکری یکدیگر بی‌تفاوت باشند، از یکی از مهم‌ترین راه‌های نجات محروم می‌ماند.

وقتی ثروت به وسیله تحقیر دیگران تبدیل می‌شود

سوره همزه از کسانی سخن می‌گوید که عادت دارند دیگران را عیب‌جویی و تحقیر کنند «وَیْلٌ لِکُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ» وای بر هر عیب‌جوی طعنه‌زننده‌ای. این هشدار، تنها متوجه کسانی نیست که آشکارا به دیگران توهین می‌کنند، بلکه هر رفتاری را که شخصیت و حرمت انسان‌ها را هدف قرار دهد، در معرض نکوهش قرار می‌دهد.

آیات بعد، تصویری از پشتوانه ذهنی چنین رفتاری ارائه می‌کنند «الَّذِی جَمَعَ مَالًا وَعَدَّدَهُ» همان کسی که مالی گرد آورده و پیوسته آن را می‌شمارد. او گمان می‌کند ثروتی که جمع کرده، می‌تواند برایش ماندگاری و امنیت همیشگی فراهم کند: «یَحْسَبُ أَنَّ مَالَهُ أَخْلَدَهُ» می‌پندارد مالش او را جاودانه می‌کند.

در این نگاه، مشکل صرفاً داشتن ثروت نیست، مسئله آن است که انسان دارایی خود را معیار برتری بر دیگران بداند و چنان به آن دل ببندد که گویی قدرت اقتصادی می‌تواند او را از مرگ و حساب‌وکتاب اعمال مصون نگه دارد. ثروت، وقتی به ابزار خودبزرگ‌بینی و تحقیر دیگران تبدیل شود، به‌جای آنکه وسیله‌ای برای زندگی باشد، انسان را گرفتار توهم جاودانگی می‌کند.

در ادامه، قرآن از سرانجام این روحیه پرده برمی‌دارد «کَلَّا لَیُنْبَذَنَّ فِی الْحُطَمَةِ» چنین نیست، قطعاً در حُطَمه افکنده خواهد شد. حطمه از ریشه درهم‌شکستن و خردکردن است و نامی متناسب با آتشی است که در آیات بعد از آن سخن گفته می‌شود.

آتش افروخته خدا، که «نَارُ اللَّهِ الْمُوقَدَةُ» خوانده شده، از قلب‌ها سر می‌کشد و آنان را دربرمی‌گیرد. بدین ترتیب، سوره همزه میان فساد اخلاقی در دنیا و عاقبت دردناک آن در آخرت پیوند برقرار می‌کند.

سپاهی که با همه قدرتش در برابر خدا شکست خورد

سوره فیل، آخرین سوره این صفحه، مخاطب را به واقعه‌ای تاریخی بازمی‌گرداند که در حافظه مردم مکه باقی مانده بود، لشکرکشی ابرهه برای ویران کردن کعبه. ابرهه، حاکم یمن، سپاهی بزرگ فراهم کرد و با فیل‌های جنگی به سوی مکه حرکت کرد تا خانه خدا را از میان ببرد. این واقعه که در منابع تاریخی با عام‌الفیل شناخته می‌شود، به یکی از نشانه‌های برجسته حفاظت الهی از کعبه تبدیل شد.

قرآن ماجرا را با این پرسش آغاز می‌کند «أَلَمْ تَرَ کَیْفَ فَعَلَ رَبُّکَ بِأَصْحَابِ الْفِیلِ» آیا ندیدی پروردگارت با اصحاب فیل چه کرد؟ این پرسش، شنونده را به یاد حادثه‌ای می‌اندازد که نتیجه آن برای مردم مکه شناخته‌شده بود. آیه بعد می‌گوید که «أَلَمْ یَجْعَلْ کَیْدَهُمْ فِی تَضْلِیلٍ» آیا نقشه آنان را بی‌اثر و تباه نساخت؟

سپاه ابرهه با تجهیزات و نیروی نظامی خود به راه افتاده بود، اما هنگامی که به نزدیکی مکه رسید، نقشه‌اش به نتیجه نرسید. بر اساس گزارش‌های مشهور تاریخی و تفسیری، فیل از حرکت به سوی کعبه سر باز زد و سرانجام پرندگانی گروه‌گروه بر سپاه فرستاده شدند. قرآن درباره این پرندگان می‌گوید «وَأَرْسَلَ عَلَیْهِمْ طَیْرًا أَبَابِیلَ» و در ادامه می‌افزاید که آنها سپاه را با سنگ‌هایی از «سِجِّیل» هدف قرار دادند.

«فَجَعَلَهُمْ کَعَصْفٍ مَأْکُولٍ» و آنان را همچون کاه و برگ جویده‌شده قرار داد. این تعبیر، تصویری از فروپاشی و نابودی سپاهی ارائه می‌کند که با هدفی بزرگ و با تکیه بر قدرت ظاهری خود حرکت کرده بود.

پیام اصلی سوره تنها بازگویی یک حادثه تاریخی نیست؛ بلکه یادآوری این حقیقت است که قدرت نظامی، جمعیت و امکانات مادی، تضمین‌کننده پیروزی نیستند. ابرهه می‌خواست با تکیه بر قدرت خود، حرمت خانه خدا را از میان ببرد، اما سرانجام کارش به شکست انجامید. این واقعه همچنین برای قریش یادآور نعمتی بود که خداوند در حفاظت از کعبه به آنان نشان داده بود.

سه سوره این صفحه، در کنار یکدیگر، پیامی به‌هم‌پیوسته دارند، انسان فرصت محدودی در اختیار دارد و اگر عمرش را با ایمان و عمل صالح همراه نکند، زیان می‌بیند، اگر ثروت را وسیله تحقیر دیگران قرار دهد و به آن دل ببندد، گرفتار عاقبتی سخت می‌شود و اگر قدرت را دستاویزی برای تجاوز و ویرانگری بداند، نباید از پیامدهای اعمال خود غافل بماند. در نهایت، معیار رهایی نه ثروت است و نه قدرت، بلکه انتخاب مسیر حق و مسئولیت‌پذیری در برابر خدا و انسان‌هاست.

تلاوت این آیات را که در صفحه ۶۰۱ قرآن کریم واقع است، ببینید و بشنوید.

#قرآن

#سوره_عصر

#سوره_همزه

#سوره_فیل