«جهش» بنیاد علم ایران آغاز شد

باشگاه خبرنگاران جوان - معرفی برنامه راهبردی «جهش» (جریان‌سازی، هدایت و شتاب‌دهی به برون‌داد‌های علمی باکیفیت اعضای هیئت علمی)، در دو نشست مجزا با حضور رئیس بنیاد ملی علم ایران، امروز هشتم بهمن‌ماه در محل معاونت علمی برگزار شد. در نشست نخست، رؤسای دانشگاه‌ها و معاونین پژوهشی ۱۱ دانشگاه برتر وزارت علوم، تحقیقات و فناوری حضور داشتند؛ در نشستی دیگر، معاونین تحقیقات و فناوری ۹ دانشگاه علوم پزشکی برتر وزارت بهداشت به تبیین این برنامه پرداختند.

محمدرضا هرمزی‌نژاد، رئیس بنیاد ملی علم ایران، طی سخنانی در این نشست، با تأکید بر اهمیت راهبردی طرح جهش، اظهار داشت: این برنامه آغازگر یک حرکت اثرگذار در دانشگاه‌های برتر کشور ما خواهد بود.

وی در ادامه، پشتوانه مالی این تحول را تشریح کرد و افزود: در سال جاری با دستور معاون علمی رییس‌جمهور، مبلغ یک همت اعتبار به منظور آغاز این طرح تخصیص داده است. این اعتبار به طور ویژه برای حمایت از نهاد‌هایی در نظر گرفته شده است که بیشترین تأثیرگذاری را در خروجی‌های علمی و پژوهشی کشور دارند.

او با ارائه داده‌های جدید، وضعیت تولیدات علمی کشور را مورد ارزیابی قرار داد و گفت: در حالی که روند برون‌داد‌های علمی کشور در بیست سال اول پس از انقلاب جهشی در توسعه داشته و حمایت ویژه وزارت علوم و وزارت بهداشت باعث شتاب تولیدات شد، در چهار و پنج سال اخیر با کاهش در تعداد برون‌داد‌های رو‌به‌رو شدیم که وضعیت نگران‌کننده‌ای است. 

هرمزی‌نژاد به جایگاه ایران در جهان اشاره کرد: بر اساس آمار ۲۰۲۴، جایگاه علمی ایران بین کشور‌های جهان هفدهم است، با این حال عربستان و اندونزی با شتاب زیادی در حال نزدیک شدن به ایران هستند و احتمال می‌رود با ادامه داشتن این روند نزولی در آمار‌های سال ۲۰۲۵، که به‌زودی منتشر خواهد شد، کشور افت رتبه را تجربه خواهد کرد. همچنین، تاکید شد در حال حاضر جایگاه علمی ایران در جهان اسلام پس از ترکیه (اول) و پیش از عربستان (سوم) در رتبه دوم قرار دارد.

رئیس بنیاد علم ایران تأکید کرد: با رصد دقیق تعداد، کیفیت و نرخ رشد انتشارات در حوزه‌هایی که ایران بیشترین سهم را دارد، وضعیت نزولی را تجربه می‌کنیم که باید نهاد‌های حمایتی به طور جدی به این موضوع توجه کرده و از ادامه این افت، جلوگیری کنند.

به گفته هرمزی‌نژاد، این برنامه با دستور مستقیم معاون علمی و با هدایت بنیاد ملی علم ایران، در راستای پنج هدف اصلی حفظ مرجعیت علمی بین‌المللی کشور، توقف روند نزولی انتشارات علمی، ارتقای کیفیت برونداد‌های اعضای هیئت علمی، افزایش انگیزه اعضا هیئت علمی، محققین پسادکتری و دانشجویان تحصیلات تکمیلی و ارتقاء رتبه علمی دانشگاه‌های برتر کشور در تراز بین‌المللی طراحی شده است.

این مقام مسئول، چارچوب اجرای این برنامه را در سه گام اصلی؛ انتخاب دانشگاه‌های مشمول حمایت، تعیین شاخص‌های ارزیابی و طراحی روش اجرا و نظارت تشریح کرد. 

وی در خصوص گام اول توضیح داد: برای معیارسازی، نظام‌های رتبه‌بندی ISC-۲۰۲۴، QS ۲۰۲۶، Times ۲۰۲۶، شانگهای ۲۰۲۵ و Nature-Index بررسی شدند. با نگاهی به داده‌های رتبه‌بندی جهان اسلام در بازه سه‌ساله ۲۰۲۲-۲۰۲۴، مشخص شد که ۲۰ دانشگاه اول، حدود ۸۰درصد مقالات کشور را به چاپ می‌رسانند. به همین منظور، با مشورت معاونین پژوهشی وزارتین، این ۲۰ دانشگاه به عنوان دانشگاه‌های مشمول حمایت انتخاب شدند.

هرمژی‌نژاد ادامه داد: در گام دوم شاخص‌ها با هدف ارزیابی دوره‌ای و انطباق با نقشه جامع علمی کشور طراحی شده‌اند. دانشگاه‌ها باید در فرم پروپوزال پیشنهادی خود، شاخص‌های هدف متناسب را انتخاب و محقق سازند. از جمله شاخص‌های مورد هدف می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: کل مقالات چاپ شده در سال ارزیابی، مقالات یک درصد و ۱۰درصد برتر، تعداد و سرانه مقالات چارک اول و دوم، مقالات چاپ شده در گروه Nature Index، سرانه مقالات نمایه شده در WoS به پژوهشگر تمام وقت، و نسبت تعداد مقالات مشترک در WoS با پژوهشگران خارجی. انتظار می‌رود دانشگاه‌ها بتوانند حدود تا ۷۰درصد افزایش مورد نظر را با مکانیزم‌های مختلف و از محل اعتبارات مالیاتی خود افزایش دهند. 

او درپایان، ضمن اشاره به اینکه در گام سوم، روش اجرا و نظارت بر برنامه طراحی می‌شود؛ خاطرنشان کرد: در همین راستا، داشبوردی برای رصد عملکرد پژوهشی دانشگاه‌ها در حال طراحی است که پیش‌بینی می‌شود تا پیش از عید در اختیار رؤسا و معاونان پژوهشی دانشگاه‌ها قرار گیرد و امکان پایش حتی روزانه عملکرد دانشگاه‌ها را فراهم کند. وی افزود: دانشگاه‌های منتخب سه هفته فرصت خواهند داشت تا برنامه اجرایی خود را به صورت مکتوب ارائه دهند و پس از تأیید، ۴۰درصد از اعتبار برنامه به آنها تخصیص داده می‌شود. نظارت بر اجرای برنامه نیز بر عهده کمیته‌ای تحت عنوان «کمیته هدایت و نظارت» در بنیاد ملی علم ایران خواهد بود. 

در بخش پایانی این برنامه، رؤسا و معاونان دانشگاه‌ها به طرح پرسش‌ها و ارائه پیشنهاد‌های خود پرداختند. از جمله محور‌های مطرح‌شده در این بخش، تأکید بر توجه بیشتر به علوم پایه، ضرورت تحلیل دقیق دلایل کاهش تولیدات علمی، مسئله‌یابی عمیق‌تر و پیگیری حل این مسائل از طریق اعلام و طرح آنها در سطوح بالادستی بود.