خوشحالی آقاخان نوری از کم شدن خاک ایران!
در حالی که اروندرود و بنادر خوزستان زیر آتش ناوشکن‌های انگلیسی می‌سوختند، سرنوشت مرزهای شرقی ایران روی میز مذاکرات مجلل پاریس رقم خورد. فرخ‌خان امین‌الملک، سفیر ایران، با رد دعوت سفر به لندن، پیشنهاد وساطت ناپلئون سوم امپراتور فرانسه را پذیرفت تا در برابر لرد کولی، سفیر بریتانیا بنشیند. حاصل این نشست‌های دیپلماتیک در اسفند ۱۲۳۵، امضای معاهده‌ای ۱۵ فصلی بود که بر اساس فصول پنجم تا هفتم آن، ادعاهای حاکمیتی بر هرات خاتمه یافت.
خبرگزاری فارس_گروه تاریخ: در زمستان سال ۱۲۳۵ خورشیدی (۱۷۰ سال قبل)، امپراتوری انگلیس در یکی از سخت‌ترین و بحرانی‌ترین دوران‌های تاریخ خود به سر می‌برد؛ سراسر هندوستان علیه استعمار بریتانیا دست به شورش و طغیان زده بود و لندن توان نظامی و اقتصادی ورود به یک جنگ طولانی‌مدت را در منطقه نداشت.
با این حال، رویدادهایی که در جبهه جنوب ایران رخ داد، مسیر تاریخ را به سمت دیگری هدایت کرد؛ راه‌کارهای نظامی و فشارهای سیاسی آن روزگار، سرنوشت مرزهای کشور و مسئله «هرات» را رقم زد.
ماجرای این نبرد از ۱۷ اسفند ۱۲۳۵ (۸ مارس ۱۸۵۷) در پادگان خرمشهر (محمره) آغاز شد. شاهزاده خانلر میرزا احتشام‌الدوله (از شاهزادگان قاجار و فرمانده نظامی سپاه ایران در جنوب)، فرماندهی این پادگان را بر عهده داشت. در آن سو، ناوهای جنگی متجاوز انگلیسی از جمله «سمیرامیس»، «اژدها»، «فیروز»، «آسی»، «ویکتوریا» و «فالکلند» تا دهانه اروندرود آمده بودند و بندر خرمشهر را بمباران می‌کردند.
در جریان این هجوم، نیروهای انگلیسی در برابر توپخانه ایران، با پرتاب خمپاره و نارنجک، سربازان مستعمراتی هندی و انگلیسی را به تدریج از کشتی‌های بزرگ نیروبر به قایق‌های سریع‌السیر و سبک منتقل کردند تا در ساحل پیاده کنند.
نبردی که به مدت ۲۴ ساعت متوالی در کنار خرمشهر میان قوای ایران و نیروی مهاجم ادامه یافت. اما در نهایت، در ۶ فروردین ۱۲۳۶ (۲۶ و ۲۷ مارس ۱۸۵۷)، شاهزاده خانلر میرزا تحت فشار شدید شلیک توپ‌های ناوهای جنگی و سستی برخی از سران سپاه، تمامی مهمات، تجهیزات، چادرها و حتی بار و بنه سپاه را بر جای گذاشت.
او خرمشهر را به دشمن واگذار کرد و با سپاهیانش به سمت اهواز عقب نشست تا نیروهای انگلیسی در روز ۲۷ مارس کنترل خرمشهر را به دست گیرند.
اما ماجرا به همین‌جا ختم نشد؛ پس از تصرف خرمشهر، ژنرال اوترام، فرمانده کل نیروهای مهاجم بریتانیا، تنها ۳۰۰ سرباز و چند افسر را با سه کشتی کوچک از راه رود کارون به جانب اهواز فرستاد و سه کشتی جنگی دیگر را که هر یک دارای دو توپ ۲۴ پوندی بودند دنبال آنها روانه کرد.
با وجود آن‌که شاهزاده خانلر میرزا در اهواز بیش از ۹ هزار سرباز و توپخانه کافی در اختیار داشت، با نزدیک شدن این نیروی اندک، شهر را رها کرد و به سمت شوشتر حرکت کرد. بدین ترتیب، قوای ۳۰۰ نفری انگلیسی بدون تحمل هیچ‌گونه تلفاتی وارد اهواز شدند و حتی از طرف جمعی از شیوخ عرب ساکن جنوب مورد استقبال قرار گرفتند. این عقب‌نشینی‌ها سبب شد تا نیروهای انگلیسی بر خارک، بوشهر، خرمشهر، اهواز و اندکی بعد بر برازجان (در مسیر بوشهر به کازرون و شیراز) مسلط شوند.
در پشت پرده این تحولات میدانی، رویدادهای قابل توجهی در جریان بود. بر اساس گزارش‌های تاریخی، انگلیسی‌ها پس از تسلط بر بوشهر، هر روز ۵ صندوق بزرگ را از کشتی به ساحل می‌آوردند و وانمود می‌کردند که پر از سکه‌های طلاست تا هر کس از آنها پشتیبانی کند پاداش نقدی بگیرد؛ هرچند این رفتار تا پنج روز ادامه داشت اما هیچ‌کس سکه‌ای ندید.
رابرت گرانت واتسن، مورخ و دیپلمات بریتانیایی، در کتاب خود درباره برخورد دربار با خانلر میرزا می‌نویسد: «حضرت اجل خانلر میرزا در مقابل این ضعف نفس و دون همتی با تقدیم مبلغ هشت هزار لیره انگلیسی در روحیه صدراعظم رسوخ یافت و به عوض آن که مورد تنبیه و توبیخ قرار گیرد مورد مرحمت شاهانه واقع و با عطای یک قبضه شمشیر و خلعت تن‌پوش ملوکانه مفتخر شد.»
تحولات خوزستان و ترس از پیشروی بیشتر نیروهای انگلیس، ناصرالدین‌شاه را به قبول شرایط صلح مجاب کرد. او به فرخ‌خان امین‌الملک، سفیر کبیر ایران، دستور داد تا در پاریس با لرد کولی، سفیر کبیر انگلیس مقیم پاریس، مذاکره کند. این مذاکرات با وساطت ناپلئون سوم (امپراتور فرانسه) انجام شد و در ۱۳ اسفند ۱۲۳۵ (۴ مارس ۱۸۵۷ میلادی / ۷ رجب ۱۲۷۳ قمری) «معاهده پاریس» در ۱۵ فصل به امضا رسید.
به موجب فصول پنجم، ششم و هفتم این معاهده، ایران تعهد کرد که هرات و تمام خاک افغانستان را از قشون خود خالی کند، از هرگونه ادعایی نسبت به حاکمیت بر هرات و افغانستان بگذرد، مطالبه باج، سکه و خطبه را متوقف سازد و من‌بعد در امور داخلی افغانستان مداخله نکند. همچنین در صورت بروز اختلاف، ایران تعهد داد تا دولت انگلیس را به عنوان واسطه بپذیرد.
استاد عباس اقبال آشتیانی، تاریخ‌نگار و پژوهشگر برجسته، درباره این معاهده گفته است: «معاهده پاریس که مابین فرخ خان امین الملک سفیر کبیر ایران و لرد گولی سفیر کبیر انگلیس مقیم پاریس انعقاد یافته… ضربت شدید دیگری بود که بر پیکر استقلال سیاسی و اقتصادی ایران وارد آمد…
محدودیت ارضی ایران به کمال خود رسید و انگلستان با زبردستی و مهارت کامل در چنان موقع باریکی که سراسر مستعمره هند مردم سر به شورش و طغیان علیه غارتگران انگلیسی برداشته بودند و امپراتوری بریتانیا دچار چنان خطر بزرگی گردیده بود، از ضعف و سستی سردارانی مانند حاجی محمدعلی خان شجاع‌الملک و خانلر میرزا احتشام‌الدوله و مانند آنان و ناجوانمردی بعضی از مردم سفله و جاه‌طلبی کسانی مانند میرزا آقاخان نوری صدراعظم و بالاخره از ترس و جبن باطنی ناصرالدین‌شاه که در هر صورت سلطنت بر یک ایالت کوچک را هم بر دوری از تاج و تخت ترجیح می‌داد به خوبی استفاده کرده و منظور سیاسی خود را در انتزاع افغانستان از ایران و بستن دروازه هند به روی دولت روسیه پیش برد.»
هنگامی که متن معاهده به تهران رسید، میرزا آقاخان نوری (صدراعظم وقت) از این‌که انگلیسی‌ها دیگر عزل او را شرط نکرده‌اند ابراز خرسندی کرد که خدا را شکر اگر افغانستان و هرات از دست رفته، صدارت او باقی مانده است؛ هرچند این موقعیت دوامی نداشت و ناصرالدین‌شاه در مرداد ۱۲۳۷ (محرم ۱۲۷۵ قمری) او را به دلیل اختلال در امور مملکت از صدارت برکنار کرد. در نهایت، معاهده پاریس موجب جدایی هرات از ایران شد و نفوذ دریایی و تجارتی بریتانیا را در خلیج فارس محکم‌تر ساخت.
منابع:
۱. کتاب «ایران در دوره سلطنت قاجار» از علی‌اصغر شمیم
۲. کتاب «جنگ انگلیس و ایران» از رابرت گرانت واتسن
پایان پیام/
#جنگ #ناصرالدین_شاه #قاجار #انگلیس #بوشهر #سفارت #سفیر #شهادت #ناو_جنگی #سکه #طلا #هرات #افغانستان #هند #معاهده_پاریس
#فرانسه
بمنظور دسترسی پایدار به اخبار و مطالب ما، آخرین نسخه اپلیکیشن خبرگزاری فارس را می‌توانید از اینجا و در فروشگاه‌های «کافه‌بازار» و «مایکت» دانلود و نصب کنید.
