دردسر‌های فرزندان تپل!
باشگاه خبرنگاران جوان - دیدن کودکان چاق در کوچه و خیابان این روز‌ها پدیده عجیبی نیست. بار‌ها پیش آمده است در خیابان و هنگام خرید یا حتی در دیدار‌های خانوادگی با فرزندانی مواجه شده‌ایم که وزنی بیش‌از حد طبیعی و گاه نامتعارف دارند.
در گزارش‌های جهانی، در سال ۲۰۲۴ آمار کودکان و نوجوانان با چاقی مفرط حدود ۱۷۰ میلیون نفر اعلام شد؛ ۷۰ میلیون از آنها ۵ تا ۹ ساله و حدود ۱۰۰ میلیون ۱۰ تا ۱۹ ساله بودند؛ رقمی که نسبت به سال ۱۹۹۰ چهاربرابر شده بود.
سازمان جهانی بهداشت هشدار می‌دهد که کودکان مبتلا به چاقی ممکن است از همان سال‌های نخست زندگی در معرض ابتلا به بیماری‌هایی مثل دیابت نوع ۲ و بیماری‌های قلبی و عروقی قرار گیرند. همچنین چاقی، احتمال مواجهه آنها با انگ‌زنی، تبعیض و قلدری را افزایش می‌دهد که می‌تواند تأثیر منفی شدیدی بر روانشان داشته باشد.
به گفته احمد اسماعیل‌زاده، مدیر بهبود تغذیه جامعه وزارت بهداشت، حدود ۲۵ درصد کودکان و نوجوانان در کشور با چاقی و اضافه وزن مواجهند.
این روز‌ها عمل کاهش وزن برای کودکان مرسوم شده و حتی بنا به گزارش‌ها کودکی هشت‌ساله زیر تیغ جراحی قرار گرفته است؛ اقدامی که سازمان جهانی بهداشت آن را توصیه نمی‌کند. در حالی که کارشناسان بر تغذیه سالم تأکید دارند، شواهد نشان می‌دهد افزایش قیمت مواد غذایی، دسترسی بخشی از خانواده‌ها به رژیم غذایی سالم را دشوار کرده است.
دفتر یونیسف در ایران می‌گوید بیش از ۱۲ درصد از کودکان زیر ۶ سال دچار لاغری‌اند؛ ۱۸ درصد آنها هم دچار اضافه‌وزن هستند که یکی از دلایل آن مصرف بیش از حد غذا‌های فرآوری‌شده بدون پروتئین است.
چاقی‌ام‌الامراض است
چاقی چگونه اتفاق می‌افتد؟ آیا به نوع تغذیه یا بیماری خاصی ارتباط دارد؟
سیدمحمدسعید نوربخش، متخصص کودکان در پاسخ به این سؤال می‌گوید: هرگاه کالری بیشتری نسبت به نیاز بدن دریافت شود، چاقی اتفاق می‌افتد.
به عنوان مثال اگر فردی نیاز روزانه بدنش ۱۰۰۰ کالری باشد و ۱۵۰۰ کالری مصرف کند، در هفته یک کیلو اضافه وزن خواهد داشت، اما اگر به جای ۱۰۰۰ کالری ۹۰۰ یا ۸۰۰ کالری روزانه دریافت کند، در هفته ۲۰۰ یا ۳۰۰ گرم کاهش وزن خواهد داشت. پس مهم میزان مصرف کالری است و خیلی به بیماری‌ها یا نوع تغذیه ارتباطی ندارد.
این متخصص کودکان می‌افزاید: چاقی به عنوان‌ام‌الامراض، عوارض بسیاری دارد، از جمله عوارض اسکلتی. وقتی وزن شما زیاد باشد، به طور مستقیم به پاها، زانو‌ها و کمرتان فشار وارد می‌آید که باعث ایجاد مشکلات اسکلتی می‌شود.
البته اینها عوارضی هستند که به راحتی دیده می‌شوند، مسائلی هم وجود دارند که دیده نمی‌شوند، مثل تجمع چربی در اطراف قلب یا سایر بافت‌های بدن که موجب ابتلا به دیابت نوع ۲ و بیماری‌های قلبی و عروقی می‌شود؛ بنابراین ما باید به فکر درمان چاقی در هر سنی باشیم. کودک، بزرگسال، جوان و مُسن فرقی نمی‌کند؛ چاقی باید درمان شود.
تغییر سبک زندگی
درمان را از کجا شروع کنیم؟
به گفته نوربخش، بهترین کار، تغییر سبک زندگی و مصرف کمتر کالری است. میزان مناسب کالری باید توسط پزشک معالج یا متخصص تغذیه تعیین شود. یک دانش‌آموز که فعالیت ورزشی ندارد یا کارمندی که پشت میز می‌نشیند و تحرک بدنی چندانی ندارد به میزان کالری کمتری نیاز دارند.
قدم اول، برنامه‌ریزی برای دریافت کالری کمتر است؛ بدون آن که به سفره غذایی بیمار دست بزنیم. فرض کنید شما روزی یک بشقاب غذا مصرف می‌کنید که شامل ۵ قاشق برنج است. اگر این ۵ قاشق، ۴ قاشق شود، ۲۰ درصد کالری دریافتی‌تان را کم کرده‌اید، ولی، چون معده به حجم خاصی از غذا عادت کرده، خیلی راحت نیست که به سادگی یک قاشق از غذای خودتان را کم کنید. باید به جای آن یک قاشق از ماده‌ای را بگذاریم که کالری کمتری دارد؛ مثل میوه‌جات و سبزیجات. یعنی شما به جای ۵ قاشق برنج، ۴ قاشق برنج و یک قاشق سالاد یا سبزیجات میل می‌کنید و ۲۰ درصد از کالری دریافتی‌تان هم کم می‌شود. همین مثال را برای کلیه مواد غذایی مصرفی‌تان به کار ببندید. اگر از شیر و ماست استفاده می‌کنید -که حتما هم باید استفاده کنید- شیر و ماست کم‌چرب مصرف کنید.
هر یک درصد چربی که کم شود معادل ۹ کیلو کالری کاسته می‌شود. افزون آنکه در کنار رژیم غذایی مناسب باید فعالیت ورزشی هم داشته باشید؛ از ساده‌ترین حرکات مثل پیاده‌روی در خانه گرفته تا انواع و اقسام ورزش‌های حرفه‌ای.
فرمول هشتاد و پنج دو ده
چاقی در دوران کودکی عوارض بسیاری دارد. کودک چاق امروز می‌تواند همان بزرگسال چاق فردا باشد. چه کنیم تا کودکانمان در معرض چاقی قرار نگیرند؟
نوربخش در این باره می‌گوید: شایع‌ترین علت چاقی کودکان، مصرف مواد کالری‌زا به ویژه آب‌میوه‌های صنعتی است که فکر نمی‌کنیم چاق‌کننده باشد. بچه‌ها علاقه زیادی به نوشیدن آب‌میوه دارند و خانواده‌ها هم معمولا بچه‌ها را به نوشیدن آن تشویق می‌کنند؛ در صورتی که آب‌میوه هم کالری دارد، مخصوصا آب‌میوه‌ای که شکر به آن اضافه شده باشد. افزون آن که شیرینی‌جات، انواع و اقسام تنقلات، کیک و کلوچه و بستنی هم کالری بالایی دارند و باعث چاقی می‌شوند.
این متخصص کودکان خاطرنشان می‌کند: شاید بپرسید مصرف میوه و آب‌میوه طبیعی چطور؟ در پاسخ باید گفت مصرف میوه به خاطر داشتن فیبر طبیعی، توصیه می‌شود، اما آب‌میوه‌های طبیعی هم در حجم زیاد توصیه نمی‌شود، چون در بدن ایجاد کالری می‌کند.
اگر بخواهیم سبک زندگی مناسبی برای کودک تعریف کنیم، فرمولی هست به نام «هشتاد و پنج دوده (۸۵۲۱۰)» یعنی ۸ ساعت خواب شبانه‌روزی که باید عمده آن در شب باشد، دریافت ۵ واحد میوه روزانه، حداکثر زمانی که برای نشستن پای تبلت، کامپیوتر، موبایل و... صرف می‌شود بیشتر از دو ساعت نباشد، یک ساعت در روز ورزش و صفر واحد شیرینی، شکلات و آب‌میوه‌های صنعتی.
شاید بپرسید یعنی باید بچه را به کلی از خوردن تنقلات و شیرینی‌جات محروم کرد؟ در پاسخ باید گفت بله، معمولا در خانه نباید هیچ‌گونه شیرینی‌جات و تنقلات مصرف شود؛ مگر این‌که مناسبتی باشد مثل مهمانی‌ها، جشن‌ها و گردش‌های خارج از خانه.
درمان چاقی با دارو و جراحی
نوربخش درباره راه‌های درمان چاقی می‌گوید: قدم اول در درمان چاقی، تغییر سبک زندگی است که هزینه کمتر، عوارض کمتر و اثربخشی بیشتری دارد. اگربا تغییر سبک زندگی باز هم موفق به کاهش وزن نشدید، دارو در دو نوع خوراکی و تزریقی وجود دارد که برای کودکان زیر ۱۲ سال توصیه نمی‌شود.
اما اگر فرزند شما جزو معدود افرادی است که احتیاج به دارو یا نیاز به جراحی دارد، ابتدا باید به سبک زندگی سالم عادت کرده باشد. جراح با مهارت، چربی‌های زیر پوست و دور شکم را برمی‌دارد. این چربی‌ها پس از مدتی برمی‌گردد. به همین دلیل باید سبک زندگی فرزندتان را سالم کرده باشید تا شاهد اثربخشی دارو و یا عمل جراحی باشید.
تغذیه با شیر مادر
شیر مادر فواید بسیاری دارد، مثلا کودکانی که با شیر مادر تغذیه می‌شوند کمتر در معرض ابتلا به چاقی قرار دارند. دکتر نوربخش در این باره می‌گوید: شیر مادر مجموعه‌ای کم‌نظیر از املاح و مواد معدنی ضروری دارد که نیاز‌های طبیعی و معمول را برطرف می‌کند.
وی می‌افزاید: علاوه بر آن، حجم شیری که به نوزاد داده می‌شود خودش توسط پستان مادر تنظیم شده و معمولا منجر به چاقی نمی‌شود، اما درباره شیر خشک گرچه سعی شده کالری آن طوری تنظیم شود که به خودی خود موجب چاقی نشود ولی، چون حجم شیرخشکی که به کودک داده می‌شود، آن حجمی نیست که از طرف پستان مادر تنظیم شود، خانواده بیش از حد نیاز کودک به او شیر می‌دهند و این اضافه دریافتی می‌تواند موجب چاقی شود.
از سوی دیگر، چاقی در دوره نوزادی، مشکلی است که زمینه فرهنگی دارد. اکثر مادران دوست دارند بچه‌شان تپل باشد و متأسفانه در فرهنگ ما جا افتاده است که بچه‌های تپل خواستنی‌ترند؛ در صورتی که باید این فرهنگ تغییر کند و به بچه‌هایی که وزن متعادل دارند به دید خوب نگاه کنیم نه بچه‌های تپل!
پرخوری هیجانی
انتقاد و مورد تمسخر قرار دادن کودکان دارای اضافه‌وزن، آنها را به سوی منزوی شدن یا پرخوری بیشتر سوق می‌دهد. علی‌اکبر زین‌العابدین، روان‌شناس و پژوهشگر حوزه کودک در این‌باره می‌گوید: بچه‌های دارای اضافه‌وزن به خودی خود احساس گناه چاق بودن را تحمل می‌کنند. وقتی اطرافیان هم به آنها احساس گناه بیشتری بدهند، از اضطراب چاقی به پرخوری هیجانی روی می‌آورند که موجب چاق‌تر شدن می‌شود.
به همین دلیل خانواده نباید بچه را به خاطر چاقی مورد سرزنش قرار دهد، چون عادت‌های غلط غذایی موجب چاقی کودک شده است. آن‌گاه که فرزندشان طفلی خردسال بود، چاقی او را نه‌تنها درمان نکردند بلکه آن را نشانه سلامتی می‌دانستند. پس به جای مقصرنشان دادن کودک، بهتر است سبک زندگی خود را اصلاح کنیم.
زین‌العابدین می‌افزاید: انتقاد و تقصیر چاقی را به عهده بچه انداختن، نه‌تنها اثر مثبتی ندارد بلکه او را به سوی منزوی شدن سوق می‌دهد. من طی سال‌ها شاهد بچه‌هایی بودم که در زنگ ورزش یا زنگ تفریح در حیاط مدرسه در حالی که همسالان آنها مشغول بازی و شیطنت‌های کودکانه هستند، به تنهایی در گوشه‌ای می‌نشینند و با خوردن خوراکی خود را سرگرم می‌کنند. اگر کودکی دچار چاقی شده است، مقصر اصلی والدین او هستند. پس با دادن احساس گناه، او را به سوی انزوا و پرخوری بیشتر سوق ندهید.
توصیه‌هایی برای سلامتی
کارشناسان برای بازگشت کودکان تپل به وزن طبیعی و سالم پیشنهاد‌هایی دارند. آنها به والد ین می‌گویند سبک زندگی سالم را تمرین کنیم. سفره غذایی‌مان را آرام تغییر دهیم؛ به جای نان سفید از نان جو و نان‌های سبوس‌دار استفاده کنیم، به جای سس سالاد از روغن زیتون و برشی از لیموی تازه بهره ببریم، از شیر وماست و پنیر کم‌چرب استفاده کنیم. در کیف مدرسه فرزندمان به جای کیک و کلوچه لقمه‌ای نان و پنیر و گردو و مشتی خودچی‌وکشمش بگذاریم.
هنگام همراهی فرزندمان در راه مدرسه، کمی زودتر از خانه خارج شویم و مسافتی را پیاده طی کنیم، سپس سوار وسیله نقلیه شویم. در روز‌های تعطیل به اتفاق تمامی افراد خانواده به نزدیک‌ترین پارک اطراف خانه‌مان برویم و با یک توپ پلاستیکی و یک طناب ساده، وسطی و طناب‌بازی کنیم. آن‌وقت می‌بینیم همین تغییرات جزئی در سبک زندگیمان چه معجزات بزرگی به همراه خواهد آورد!
منبع: روزنامه اطلاعات
