خطبه‌ای بر منبر نور؛ از گذشته تا امروز

باشگاه خبرنگاران جوان - دهه پایانی ماه صفر برای دلدادگان اهل‌بیت(ع) روزهایی سرشار از اندوه و ارادت است؛ روزهایی که در هر شهر و محله، رنگ سوگ و عزاداری به خود می‌گیرد. اما برای مشهدی‌ها و مجاوران حرم مطهر رضوی این ایام حال و هوایی دیگر دارد. در میان همه مراسم‌هایی که در این روزها در صحن‌ها و رواق‌های حرم مطهر برپا می‌شود، آیینی است که قدمت، شکوه و معنویتش، آن را به یکی از خاص‌ترین جلوه‌های عزاداری در بارگاه امام رضا(ع) بدل کرده است؛ مراسمی که با نام «خطبه‌خوانی شب شهادت امام رضا(ع)» شناخته می‌شود. این مراسم که امروزه با حضور خدام، زائران و مجاوران در یکی از صحن‌های اصلی حرم مطهر برگزار می‌شود، تنها یک آیین سوگواری نیست؛ بلکه روایتی زنده از تاریخ، ایمان، سنت و پیوند دیرینه مردم با امام رئوف(ع) است. مراسمی که از آن به «خطبه‌خوانی شب شهادت امام رضا(ع)» یاد می‌شود و سابقه‌ای ۱۴۷ ساله در این بارگاه قدسی دارد.

خطبه‌خوانی؛ آیینی برخاسته از دل تاریخ

به گفته زهرا فاطمی‌مقدم، کارشناس مسئول امور پژوهش و مطالعات اسنادی در مدیریت اسناد و مطبوعات آستان قدس رضوی، در مرکز اسناد این آستان مطهر مدارک متعددی درباره برگزاری مجالس روضه‌خوانی و ذکر مصیبت در دهه پایانی ماه صفر وجود دارد؛ اما عزاداری مرتبط با شب شهادت امام رضا(ع) در حرم مطهر، جایگاهی متفاوت و ویژه داشته است. او توضیح می‌دهد: از دیرباز در ایام شهادت امام هشتم(ع)، مجالسی در حرم مطهر برگزار و برخی رواق‌ها و به‌ویژه ایوان طلای صحن عتیق، برای این منظور فرش می‌شده است. در این مجالس، خدام، کارکنان آستان قدس و زائران گرد هم می‌آمدند و روضه‌خوانان و خطیبان، مجلس سوگواری را با قرائت خطبه و ذکر مصیبت همراه می‌کردند.

به گفته این پژوهشگر، همین سنت‌های مذهبی و اجتماعی، زمینه‌ساز شکل‌گیری آیینی خاص با عنوان «خطبه‌خوانی» در حرم مطهر رضوی شده‌اند؛ آیینی که به‌تدریج به یکی از شناسه‌های عزای شب شهادت امام رضا(ع) تبدیل شده است.

قدمت رسمی؛ از صفویه تا قاجار

اطمی‌مقدم در بخش دیگری از سخنانش به عنوان «خطیب» و «خطیب‌باشی» در حرم مطهر اشاره می‌کند و می‌گوید: این عنوان‌ها دست‌کم از دوره صفویه در شمار مشاغل رسمی حرم مطهر بوده‌اند. قدیمی‌ترین سند موجود در این زمینه، به سال ۱۰۱۱ هجری قمری بازمی‌گردد؛ جایی که از پرداخت مستمری به شخصی به نام «امیر محمدصالح حسینی» به‌عنوان خطیب حرم یاد شده است.

با این حال، او تأکید می‌کند قرائت خطبه در مناسبت‌های مختلف، تنها به شب شهادت امام رضا(ع) محدود نبوده و در دیگر مراسم‌ها نیز رایج بوده است؛ بنابراین نمی‌توان صرف وجود این عنوان را به‌تنهایی آغاز آیین خطبه‌خوانی امروزی دانست. با این همه، این اسناد نشان می‌دهند سنت خطبه‌خوانی، ریشه‌ای بسیار کهن در ساختار مذهبی حرم مطهر داشته است.

بر اساس اسناد موجود در مرکز اسناد آستان قدس رضوی، اطلاعات روشن‌تری از برگزاری مراسم خطبه‌خوانی به شکل امروزی، به دوره قاجار بازمی‌گردد. در سندی مربوط به شب ۲۹ صفر سال ۱۳۰۱ هجری قمری، از برگزاری این آیین در «صحن مقدس عتیق» با حضور تمامی صاحب‌منصبان آستان، خدام، فراشان، دربانان، حفاظ، مؤذنان و برخی رجال کشوری یاد شده است.

در همان سند آمده است این مجلس، به فرمان تولیت آستان و با شکوهی ویژه برگزار شده و در آن، شمع‌های گچی و شمع‌های پیه میان خدام و خدمتگزاران توزیع شده است. این گزارش‌ها نشان می‌دهد خطبه‌خوانی، در اواخر دوره قاجار به مراسمی رسمی، باشکوه و شناخته‌شده تبدیل شده بود.

آیینی با شکوه شمع، اشک و سکوت

در روایت‌های تاریخی، خطبه‌خوانی تنها یک قرائت ساده نبوده است. این مراسم با حضور تولیت آستان، صاحب‌منصبان، خدام و زائران برگزار می‌شده و هر یک، شمعی در دست می‌گرفته‌ و در گرداگرد صحن به عزاداری و نوحه‌خوانی می‌پرداخته‌اند. سپس خطیب، خطبه شب شهادت را قرائت می‌کرده و در پایان نیز از حاضران پذیرایی می‌شده است. به این ترتیب، خطبه‌خوانی در حرم مطهر رضوی، آمیزه‌ای از سوگ، احترام، اجتماع و معنویت بوده است؛ آیینی که هم جلوه‌ای از عزاداری شیعی را به نمایش می‌گذارد و هم پیوند تاریخی مردم با آستان امام مهربانی‌ها را یادآور می‌شود.

فاطمی‌مقدم می‌گوید: این مراسم تا سال ۱۴۰۰ هجری شمسی در صحن انقلاب اسلامی فعلی برگزار می‌شد، اما از سال ۱۴۰۱ با تدبیر تولیت معزز آستان قدس رضوی و برای بهره‌گیری بیشتر زائران و مجاوران، به صحن پیامبر اعظم(ص) منتقل شد؛ صحن وسیع‌تری که امکان حضور جمعیت بیشتری را فراهم می‌کند.

متن خطبه چه می‌گوید؟

خطبه‌ای که در این مراسم خوانده می‌شود، تنها یک متن آیینی نیست؛ بلکه مجموعه‌ای از مفاهیم دینی، اعتقادی و معنوی را در خود جای داده است. بنا بر توضیحات کارشناس اسناد آستان قدس رضوی، خطبه با حمد و سپاس الهی آغاز می‌شود و سپس با ستایش پیامبر اکرم(ص) و ائمه معصومین(ع) ادامه می‌یابد. در ادامه، ارادت به ساحت امام رضا(ع) بیان می‌شود و دعا برای فرج حضرت ولی‌عصر(عج) نیز از بخش‌های ثابت آن است. در پایان نیز در نسخه‌های قدیمی، برای سلامتی حاکم وقت دعا می‌شده است. هرچند متن دقیق خطبه‌های کهن در دسترس نیست، اما بر پایه اسناد موجود، دست‌کم از دهه ۴۰ هجری شمسی، خطبه‌ای نزدیک به متن امروزی در حرم مطهر رضوی قرائت می‌شده است. همین استمرار، نشان از ریشه‌دار بودن این آیین در حافظه مذهبی و فرهنگی مشهد دارد.

خطبه‌ای که رنگ تاریخ را عوض کرد

یکی از برجسته‌ترین بخش‌های تاریخ خطبه‌خوانی، به شب عاشورای سال ۱۳۵۷ بازمی‌گردد؛ شبی که آیت‌الله العظمی شهید سیدعلی خامنه‌ای، در مراسم خطبه‌خوانی صحن عتیق، خطبه‌ای انقلابی ایراد کردند. در آن مراسم، ایشان با صراحت از وضعیت کشور سخن گفتند، مردم را به هوشیاری فراخواندند و به‌گونه‌ای روشن، فضای سیاسی زمانه را به چالش کشیدند.

به روایت منابع، آن خطبه تنها یک سخنرانی مذهبی نبود، بلکه نشانه‌ای از تغییر فضای اجتماعی و سیاسی ایران در آستانه پیروزی انقلاب اسلامی به شمار می‌رفت. از همین رو، برخی آن را از لحظه‌های مهم تاریخ معاصر ایران در حرم مطهر رضوی می‌دانند؛ لحظه‌ای که در دل یک آیین سنتی، پیام آزادی و بیداری طنین‌انداز شد.

بازنگری در متن خطبه و پیوند با امروز

در سال‌های اخیر نیز این آیین با حفظ ساختار اصلی خود، دستخوش تغییراتی در متن شده است. براساس اعلام مسئولان آستان قدس رضوی، متن جدید خطبه با هدف روان‌تر، قابل‌فهم‌تر و نزدیک‌تر شدن به زبان امروز زائران تنظیم شده است. همچنین در کنار یاد بنیان‌گذار جمهوری اسلامی ایران، برای برخی شخصیت‌های اثرگذار انقلاب اسلامی نیز طلب رحمت و مغفرت شده و در متن تازه، مضامین آشناتر و مردمی‌تری گنجانده شده است. این تغییرات، به گفته مسئولان، در چارچوب رویکردهای تولیت آستان قدس و با حفظ شأن و حرمت مراسم انجام شده تا نسل‌های جدید نیز بتوانند با مفاهیم این آیین کهن، ارتباطی نزدیک‌تر برقرار کنند.

آیینی که هنوز زنده است

خطبه‌خوانی شب شهادت امام رضا(ع) امروز نه فقط یک رسم مذهبی، بلکه بخشی از هویت معنوی مشهد و یکی از ماندگارترین جلوه‌های سوگواری رضوی است؛ آیینی که در آن، شمع‌ها، اشک‌ها، لاله‌ها و صدای خطبه، در کنار هم تصویری فراموش‌نشدنی می‌سازند. این مراسم، در گذر زمان، از صحن عتیق تا صحن پیامبر اعظم(ص)، از خدام و فراشان تا هزاران زائر و مجاور و از تاریخ قاجار تا امروز، همچنان زنده مانده است؛ زنده به عشق امامی که مشهد را به قبله دل‌ها بدل کرده و شب شهادتش، هر سال بار دیگر دل‌ها را به صحن و سرای خود می‌کشاند.

منبع: روزنامه قدس