خط قرمزهای قرآن در روابط زناشویی

رابطه زناشویی در قرآن، اگرچه امری طبیعی و مورد تأیید است، اما بیحدومرز نیست. خداوند در سوره بقره، ضمن بیان برخی احکام مربوط به روابط زن و شوهر، بر رعایت پاکیزگی، پرهیز از محدودیتهای ممنوع و توجه به مسئولیتهای اخلاقی و معنوی در زندگی مشترک تأکید میکند.
گروه قرآن و فعالیتهای دینی خبرگزاری فارس، آیات ۲۲۰ تا ۲۲۴ سوره بقره، مجموعهای از دستورهای مهم درباره مسئولیتهای اجتماعی، انتخاب همسر، روابط زناشویی و رعایت حدود الهی را بیان میکند.
علامه طباطبایی در تفسیر المیزان، ذیل این آیات به نکته مهمی اشاره میکند احکام الهی تنها برای محدود کردن انسان نیستند، بلکه برای اصلاح روابط، جلوگیری از فساد و هدایت زندگی انسان به سوی سعادت وضع شدهاند.
رسیدگی به یتیمان، اصلاح مهمتر از کنارهگیری
آیه ۲۲۰ با طرح مسئله یتیمان آغاز میشود «وَیَسْأَلُونَکَ عَنِ الْیَتَامَیٰ قُلْ إِصْلَاحٌ لَهُمْ خَیْرٌ»؛ از تو درباره یتیمان میپرسند، بگو اصلاح امور آنان بهتر است.
پس از تأکید آیات پیشین بر پرهیز از خوردن مال یتیمان، برخی مسلمانان برای آنکه مبادا در نگهداری اموال و معاشرت با یتیمان مرتکب گناه شوند، از آنان فاصله گرفته بودند. این وضعیت گاهی زندگی یتیمان را دشوار میکرد.
خداوند در این آیه روشن میکند که هدف، اصلاح وضعیت یتیم و حفظ منافع اوست، نه دوری کردن از او. عبارت «وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ فَإِخْوَانُکُمْ» نیز نشان میدهد که معاشرت و زندگی مشترک با یتیمان اشکالی ندارد، به شرط آنکه با نیت اصلاح و رعایت حقوق آنان باشد.
علامه طباطبایی با توجه به این آیه، بر تفاوت میان اصلاح و فساد تأکید میکند؛ خداوند نیت و عملکرد سرپرستان را میداند و میان کسی که برای مصلحت یتیم تلاش میکند و کسی که به دنبال سوءاستفاده از اموال اوست، تفاوت میگذارد.
معیار انتخاب همسر، ایمان مهمتر از زیبایی و موقعیت
آیه ۲۲۱ یکی از معیارهای مهم در انتخاب همسر را مطرح میکند و میفرماید «وَلَا تَنْکِحُوا الْمُشْرِکَاتِ حَتَّیٰ یُؤْمِنَّ» با زنان مشرک ازدواج نکنید تا ایمان بیاورند. سپس تأکید میکند که زن باایمان، حتی اگر کنیز باشد، از زن مشرک بهتر است، هرچند زیبایی او مورد پسند قرار گیرد.
همین حکم درباره مردان نیز مطرح شده است؛ مردان مشرک نباید با زنان مسلمان ازدواج کنند و مرد باایمان، حتی اگر برده باشد، بر مرد مشرک برتری دارد.
نکته محوری آیه، کنار گذاشتن معیارهای ظاهری در برابر ایمان و جهتگیری اعتقادی انسان است. عبارت «أُولَٰئِکَ یَدْعُونَ إِلَی النَّارِ وَاللَّهُ یَدْعُو إِلَی الْجَنَّةِ» توضیح میدهد که چرا این تفاوت اهمیت دارد: انتخاب همسر صرفاً انتخاب یک همراه برای زندگی روزمره نیست، بلکه میتواند بر مسیر فکری و معنوی خانواده تأثیر بگذارد.
حکمی برای رعایت سلامت و پاکیزگی است
آیه ۲۲۲ به پرسشی درباره عادت ماهانه زنان پاسخ میدهد «وَیَسْأَلُونَکَ عَنِ الْمَحِیضِ قُلْ هُوَ أَذًی» از تو درباره حیض میپرسند، بگو آن موجب آزار و ناراحتی است.
در ادامه، خداوند دستور میدهد در دوران قاعدگی از آمیزش جنسی با زنان خودداری شود و پس از پاک شدن آنان، روابط زناشویی از مسیری که خداوند تعیین کرده از سر گرفته شود.
نکته قابل توجه این است که آیه از مردان نمیخواهد زنان را در این دوران طرد کنند یا از معاشرت عادی با آنان دست بکشند؛ بلکه ممنوعیت مشخصی را درباره رابطه جنسی بیان میکند. بنابراین، نباید حکم پرهیز از آمیزش را به معنای محروم کردن زن از محبت، همراهی و ارتباط عاطفی دانست.
علامه طباطبایی در تفسیر این آیه، میان پاک شدن از خون حیض و تطهیر پس از آن تفاوت میگذارد و توضیح میدهد که مقصود از ادامه رابطه زناشویی، رعایت شرایطی است که خداوند تعیین کرده است. پایان آیه نیز با تأکید بر اینکه خداوند توبهکنندگان و پاکیزگان را دوست دارد، اهمیت پاکیزگی جسم و روح را یادآور میشود.
رابطه زناشویی مسئولیتی فراتر از لذت جنسی است
آیه ۲۲۳ با تعبیری قابل تأمل درباره روابط زن و شوهر میفرماید: «نِسَاؤُکُمْ حَرْثٌ لَکُمْ فَأْتُوا حَرْثَکُمْ أَنَّیٰ شِئْتُمْ»؛ زنان شما کشتزار شما هستند، پس به کشتزار خود از هر راه که میخواهید وارد شوید.
علامه طباطبایی در توضیح این تشبیه، به مسئله تولید نسل و جایگاه زن در شکلگیری خانواده توجه میکند. همانطور که کشتزار محل پرورش بذر و به ثمر رسیدن محصول است، رابطه زناشویی نیز میتواند زمینه تولد فرزند و تداوم نسل انسان باشد.
البته تعبیر «أَنَّیٰ شِئْتُمْ» به معنای مجاز بودن هر نوع رابطه جنسی نیست زیرا آیه بلافاصله با عبارت «وَقَدِّمُوا لِأَنْفُسِکُمْ» انسان را به اندیشیدن درباره عاقبت اعمال و فراهم کردن توشه برای آخرت دعوت میکند. همچنین فرمان به تقوای الهی و یادآوری ملاقات با خداوند، نشان میدهد که حتی روابط خصوصی زن و شوهر نیز خارج از قلمرو مسئولیت اخلاقی و الهی انسان نیست.
در واقع، اسلام ضمن به رسمیت شناختن نیازهای طبیعی و جنسی انسان، این روابط را به چارچوب مسئولیت، پاکدامنی و رعایت حدود الهی پیوند میزند.
سوگند به خدا نباید مانع نیکی و آشتی شود
آخرین آیه این صفحه، به موضوع سوگند خوردن و مسئولیت اجتماعی انسان میپردازد «وَلَا تَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً لِأَیْمَانِکُمْ أَنْ تَبَرُّوا وَتَتَّقُوا وَتُصْلِحُوا بَیْنَ النَّاسِ»؛ خدا را دستاویز سوگندهای خود قرار ندهید تا به این وسیله از نیکی، تقوا و اصلاح میان مردم خودداری کنید.
گاهی انسان برای انجام ندادن کاری، به خدا قسم میخورد؛ حتی اگر آن کار، نیکی به دیگران یا برقراری صلح و آشتی میان افراد باشد. این آیه هشدار میدهد که سوگند نباید بهانهای برای ترک کارهای خیر شود.
از نگاه علامه طباطبایی، مقصود آیه این است که نام خدا و سوگند به او نباید مانع انجام مسئولیتهای اخلاقی و اجتماعی انسان شود. به بیان دیگر، اگر کسی قسم خورده باشد که به دیگری کمک نکند یا میان دو نفر آشتی برقرار نسازد، نباید به بهانه وفاداری به قسم خود، از انجام کار درست سر باز بزند.
خداوند در پایان آیه میفرماید که «وَاللَّهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ»؛ خدا شنوا و داناست. یعنی هم سخنان و سوگندهای انسان را میشنود و هم از نیت و انگیزه واقعی او آگاه است.
آموزههای دینی تنها به عبادتهای فردی محدود نیستند بلکه از چگونگی رفتار با یتیمان و انتخاب همسر تا روابط خصوصی زوجین و اصلاح اختلافات اجتماعی را در بر میگیرند. وجه مشترک همه این دستورها نیز رعایت حق دیگران، پرهیز از فساد و حرکت در مسیر تقواست.
قرآن در این آیات یادآوری میکند که ایمان واقعی باید در رفتار روزمره انسان دیده شود، چه زمانی که سرپرستی یک یتیم را بر عهده میگیرد، چه هنگام انتخاب همسر و چه زمانی که میتواند با یک اقدام درست، اختلافی را میان مردم برطرف کند.
تلاوت این آیات را که در صفحه ۳۵ قرآن کریم واقع است، ببینید و بشنوید.
#قرآن
#سوره_بقره
#زناشویی











