معادله هرمز تغییر کرده است؛ بازدارندگی ایران فراتر از زمان
باشگاه خبرنگاران جوان - رئیس‌جمهور ایالات متحده این روزها، خود را بی‌نیاز از توافق با ایران می‌داند و مدعی است که تنگه‌هرمز را هم در اختیار دارد؛ این ادعا‌های «دونالد ترامپ» مبنی بر جریان عادی کشتیرانی در این آبراه حیاتی، در حالی است که آمار‌های روزانه و رویداد‌های میدانی تصویر کاملاً متفاوتی را به نمایش می‌گذارند. هر روز تعداد بیشتری از کشتی‌ها و نفتکشها در این گذرگاه راهبردی دچار حادثه و آتش‌سوزی شده و منهدم می‌شوند.
صیانت تاریخی ایران از تنگه هرمز و اهمیت استراتژیک کنونی آن
تنگه هرمز به عنوان یک آبراه بین‌المللی، هزاران سال است که به عنوان رگ حیاتی تجارت دریایی جهان باز بوده و جمهوری اسلامی ایران به عنوان یکی از دو کشور ساحلی این تنگه، در قانونی نانوشته از عبور و مرور و امنیت تنگه برای صد‌ها سال نگهبانی کرده و با وجود تنش‌های مستمر منطقه‌ای، سخت‌ترین دوران تحریم‌های همه‌جانبه غرب علیه تهران و حتی دوران جنگ تحمیلی ۸ ساله عراق، ایران همواره امنیت و استمرار کشتیرانی تجاری را در این تنگه تضمین کرده بود و این تنگه همچنان مسیر اصلی انتقال نفت و گاز کشور‌های منطقه به بازار‌های جهانی بود. رروندی که تا ۹ اسفند ۱۴۰۴ و ساعاتی قبل از آغاز حمله آمریکا و رژیم اسرائیل به ایران ادامه داشت.
واقعیتی که به عنوان بخش اصلی صورت مسئله موجود در تنگه، بار‌ها از سوی مقامات ایران هم مورد تکرار و تاکید قرار گرفته است. «اسماعیل بقائی» سخنگوی وزارت امور خارجه در هر یک از نشست‌های خبری خود و پیش از پاسخ به هر پرسشی درباره شرایط منطقه و تنگه هرمز، تصریح می‌کند که تغییر بنیادین وضعیت حقوقی و امنیتی تنگه هرمز از زمان آغاز تهاجم نظامی آمریکا و رژیم اسرائیل علیه ایران آغاز شده است.
به گفته سخنگوی دستگاه دیپلماسی ایران، تا پیش از آن تاریخ، تهران با حسن نیت و مسئولیت‌شناسی، منافع انرژی جهان را صیانت می‌کرد، اما تجاوز نظامی، معادله امنیت منطقه را به صورت ریشه‌ای دگرگون ساخت و این آبراه را از حالت عادی خارج کرد. بقائی تاکید می‌کند که استفاده آمریکا و رژیم صهیونیستی از این آبراه برای حمله به ایران و همچنین بهره‌گیری از مناطق مجاور در سواحل جنوبی خلیج فارس برای طراحی و آماده‌سازی حملات علیه ایران، عامل ایجاد بی‌ثباتی در تنگه هرمز بوده است. از نگاه ایران، نمی‌توان پیامد‌های امنیتی جنگ را از علت آغاز آن جدا کرد و سپس کشوری را که در معرض حمله قرار گرفته، مسئول تمام اختلالات ناشی از جنگ معرفی کرد.
انسداد مسیر‌های انتقال انرژی و نابودی روزانه نفتکشها در جنوب خلیج‌فارس و تمام تبعات آن، گرچه خواست ایران نبوده و نیست، اما تهران در طول ماه‌های اخیر به این یقین رسیده که تنگه هرمز می‌تواند یکی از لایه‌های بازدارندگی در برابر تجاوز آمریکا و غرب علیه کشور باشد. یقینی که مقامات ایران آن را در مسیر صیانت از امنیت و منافع ملی ایران تعریف کرده‌اند و با توجه به ماهیت این مفاهیم، تنگه هرمز هم مانند دیگر ابزار‌های بازدارنده، مشمول زمان و فرسایش نخواهد شد. از منظر راهبردی، کنترل تنگه هرمز نه یک ابزار موقتی، بلکه اهرمی حیاتی و راهبردی ایران است که برای حفظ امنیت ملی کشور تحت هیچ شرایطی از آن کوتاه نخواهد آمد.
«محسن رضایی» دبیر شورای عالی امنیت ملی در توضیح این دکترین دفاعی تاکید کرده است: «هیچ کشور و قدرتی قادر به بازگشایی تنگه هرمز بدون اراده ایران نیست. ایران حتی در جنگ ۸ ساله این تنگه را نبست، اما امروز صبر ما به پایان رسیده است و ایران فراتر از کنترل، بر تنگه هرمز اعمال حاکمیت می‌کند».
رضایی همچنین در گفت‌وگویی مکتوب با رسانه آمریکایی «دراپ‌سایت نیوز» در مهرماه سال جاری تصریح می‌کند که «مدیریت هرمز یک دارایی ملی برای ماست و مسئله صرفاً دریافت عوارض نیست. موضوع اصلی امنیت است و ایران برای حفظ صلح و امنیت منطقه‌ای از این موضع عقب‌نشینی نخواهد کرد».
در دکترین دفاعی ایران، تنگه هرمز به عنوان یکی از ابزار‌های بازدارندگی، هزینه هرگونه اقدام نظامی علیه ایران از طریق ایجاد نااطمینانی در یکی از مهمترین مسیر‌های انتقال انرژی جهان را افزایش می‌دهد. از سوی دیگر امنیت منطقه‌ای و منافع اقتصادی قدرت‌های بزرگ و حتی همه کشور‌های جهان را به امنیت و منافع ایران گره می‌زند تا به سیاق گذشته پیامد‌های جنگ علیه تنها به طرف‌های درگیر محدود نماند و فقط شامل محدودیت برای ایران نباشد. در نهایت در این دکترین، هرمز اهرم مذاکره برای دستیابی به تضمین‌هایی که تهران آنها را برای جلوگیری از تکرار جنگ ضروری می‌داند هم قابل تعریف است؛ تضمینی به مراتب اثربخش‌تر از هر توافق و معاهده‌ای.
تنگه هرمز و تبعات توهم باز بودن آن
اظهارات صریح مسئولان ایران، ضمن تاکید بر این مهم که هرمز برای تهران دیگر مانند گذشته، بخشی از جغرافیای خود نیست، بلکه ابزار حراست از امنیت و منافع همه کشور است، ضرورت تدوین و اجرای طرحی تازه برای مدیریت این آبراه را برجسته می‌کرد و در پی همین ضرورت، جمهوری اسلامی ایران و سلطنت عمان به عنوان دو کشور ساحلی، پس از ماه‌ها گفت‌و‌گو به طرحی برای مدیریت این تنگه رسیده‌اند که با امضای آن ترتیبات تازه‌ای برای عبور و مرور از این آبراه اتخاذ خواهد شد که بیش از هر موضوع دیگری تامین امنیت و منافع دو کشور، به ویژه ایران را تضمین می‌کند. طرحی که چشم انتظار یک تصمیم سیاسی در واشنگتن و کنار آمدن ترامپ با واقعیت موجود در تنگه هرمز است؛ واقعیتی که جنگ انتخابی، بی‌منطق و بی‌دستاور او هم بر جهان و هم بر مردم آمریکا تحمیل کرد.
انکار شرایط موجود در تنگه هرمز در حالی است که «عرب‌نیوز» ۱۰ نوامبر (۱۹ آبان) بر مبنای آمار‌های رسمی منتشر شده توسط نهاد‌های بین‌المللی رصد دریایی، عمق فاجعه امنیتی در این آبراه را تاید می‌کنندو بر اساس گزارش‌های سازمان بین‌المللی دریانوردی (IMO)، از ابتدای جنگ تاکنون بیش از ۱۳۳ رخداد دریایی در خلیج فارس، تنگه هرمز و دریای عمان به ثبت رسیده که به کشته شدن ده‌ها دریانورد انجامیده است.
این روند در هفته‌های اخیر و با اطلاعات اغلب اشتباه آمریکا به کشتی‌ها و شناورهای، شدت هم گرفته است و این شناور‌ها با اعتماد به این اطلاعات، اغلب با مین‌های موجود در مسیر‌های ناامن مواجه شده و دچار حادثه می‌شوند. در همین راستا، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی با صدور بیانیه‌ها و هشدار‌های مکرر عملیاتی، خطوط قرمز تردد دریایی را مشخص کرده و درباره تبعات عبور کشتی‌های متخلف و ناو‌های پشتیبان متجاوز هشدار داده است. این هشدار‌ها پس از آن صادر شد که ارزیابی‌های میدانی نشان داد برخی شناور‌ها با اعتماد کورکورانه به پوشش نظامی آمریکا تلاش دارند از کریدور‌های ممنوعه عبور کنند.
در جریان این تلاش‌های غیرمجاز برای عبور از مسیر‌های ممنوعه، چندین فروند نفتکش غول‌پیکر حامل میلیون‌ها بشکه نفت پس از بی‌توجهی به اخطارها، در اثر برخورد با موانع و پرتابه‌های دریایی دچار انفجار و آتش‌سوزی‌های مهیب شده‌اند. گزارش‌های عملیات تجارت دریایی بریتانیا (UKMTO) و مرکز اطلاعات دریایی مشترک (JMIC)، سطح تهدید دریایی در تنگه هرمز در بالاترین حد یعنی «سطح بحرانی و شدید (Severe)» ارزیابی و اعلام کرده است که تردد در این تنگه عملاً با اختلالات ساختاری مواجه است. روابط عمومی نیروی دریایی سپاه هم تنها در یک ماه گذشته در اطلاعیه‌های متعدد از وقوع انفجار و آتش‌سوزی در چند نفتکش در مسیر جنوبی تنگه هرمز خبر داده است. سپاه علت این حوادث را برخورد شناور‌ها با مین دریایی و بی‌توجهی به هشدار‌های این نیرو عنوان کرد.
واقعیت انسداد و اختلال در تنگه هرمز با روایت فرافکنانه ترامپ از باز بودن آن همخوانی ندارد، اما منطق حاکم بر هر آبراهی تصریح می‌کند که معنای باز بود آن آبراه این است که کشتی‌ها به صورت مداوم، امن و مطمئن و بدون احساس یا درگیری با هر تهدیدی از منطقه عبور کنند. مسیرها، دسترسی به خدمات دریایی و هزینه‌ای که هر عبور و مرور در بر خواهد داشت؛ مشخص و معقول باشد. تنگه هرمز در هیچ یک از این معیار‌ها نمی‌تواند آبراهی باز تعریف شود.
گره‌گشایی از امنیت انرژی جهان در گرو پذیرش واقعیت تنگه هرمز
اختلالات ساختاری اشاره شده، در حالی بر روند حمل و نقل انرژی از مسیر تنگه هرمز حاکم است که اصرار هیئت حاکمه آمریکا بر باز بودن این تنگه و در اختیار داشتن آن، تغییر در واقعیت موجود ایجاد نمی‌کند؛ شرایط کنونی بحران را فرسایشی ساخته و اقتصاد کشور‌های مختلف از جمله خود آمریکا را تحت تاثیر قرار داده‌است.
«کنت کاتزمن» کارشناس ارشد مسائل خاورمیانه در تحلیل‌های خود خاطرنشان می‌کند که امنیت انرژی جهان به طور ناگسستنی به اراده سیاسی تهران در خلیج فارس گره خورده است و هیچ نیروی نظامی فرامنطقه‌ای توان تحمیل اراده خود بر این آبراه تنگ را ندارد. «کلودیا کایزر» تحلیلگر ارشد اقتصاد انرژی در موسسات پژوهشی اروپا هم معتقد است ادامه سیاست‌های تنش‌آفرین ترامپ و حفظ وضعیت «نه جنگ، نه صلح»، شریان‌های حیاتی نفت را به گروگان گرفته و بازار‌های جهانی را با تورم بی‌سابقه و ریسک توقف کامل خطوط انتقال مواجه ساخته است.
هزینه بحران هرمز فقط متوجه کشور‌هایی نیست که نفت آنها از این آبراه صادر می‌شود، افزایش نرخ بیمه کشتی‌ها، تغییر مسیر ناوگان، افزایش هزینه سوخت، تاخیر در تحویل کالا و نااطمینانی در قرارداد‌های تجاری می‌تواند به تدریج به تمام اقتصاد جهانی منتقل شود.
از نگاه تهران، استفاده از اهرم تنگه هرمز برای ایجاد بازدارندگی، مشمول گذشت زمان نمی‌شود و این واقعیت راهبردی باید به رسمیت شناخته شود. محور این رسمیت‌بخشی باید مبتنی بر توافق امنیتی ایران و عمان به عنوان دو دولت جغرافیایی این تنگه تعریف شود. در صورتی که ایالات متحده و متحدانش به مسیر کنونی و زیاده‌خواهی‌های خود ادامه دهند، این جنگ فرسایشی به تدریج امنیت انرژی و ترانزیت جهانی را کاملاً منقطع خواهد کرد؛ فرآیندی که بیش از هر جای دیگر، اقتصاد ایالات متحده و متحدان غربی را گروگان ماجراجویی‌های ترامپ نگاه خواهد داشت و بهای بیشتری بر بازار‌های جهانی تحمیل خواهد کرد.
منبع: ایرنا
