تصویر رحمت پیامبر اکرم در هنر اسلامی

باشگاه خبرنگاران جوان - همزمان با فرارسیدن ۲۸ صفر، سالروز رحلت پیامبر اکرم (ص) و شهادت امام حسن مجتبی (ع)، مرور برخی آثار شاخص نقاشی و نگارگری با موضوع پیامبر اسلام (ص) نشان می‌دهد که حضور آن حضرت در هنر ایرانی و اسلامی تنها به سوگواری و مناسبت‌های مذهبی محدود نبوده است. هنرمندان در دوره‌های مختلف تاریخی با الهام از رخدادهایی، چون معراج، میلاد، سیره نبوی و جایگاه معنوی پیامبر (ص) و وفات آثاری آفریده‌اند که هر یک بخشی از حافظه فرهنگی مسلمانان را بازتاب می‌دهد.

«معراج»؛ جلوه‌ای معاصر از نگارگری ایرانی

از شناخته‌شده‌ترین آثار معاصر در این زمینه، تابلوی «معراج» اثر زنده‌یاد استاد محمود فرشچیان است که اکنون در موزه آستان قدس رضوی نگهداری می‌شود. این اثر در ابعاد ۸۰ در ۱۰۰ سانتی‌متر و با تکنیک آکریلیک خلق شده و اجرای آن بیش از یک سال به طول انجامیده است.

فرشچیان در این تابلو با بهره‌گیری از زبان نگارگری ایرانی، حرکت روحانی پیامبر (ص) به سوی نور الهی را به تصویر کشیده است؛ حرکتی که در آن همه موجودات، از جمله براق، در جهت درگاه الهی قرار گرفته‌اند و ترکیب‌بندی اثر بر محور نور و تعالی معنوی شکل می‌گیرد.

موضوع معراج پیش از فرشچیان نیز بار‌ها در هنر اسلامی تصویر شده بود. یکی از نمونه‌های برجسته، نگاره معراج اثر سلطان محمد است که در موزه بریتانیا نگهداری می‌شود. در آن نگاره، چهره پیامبر (ص) و فرشتگان پوشیده شده است؛ اما فرشچیان با نمایش پیکره‌ها از پشت سر، راه‌حلی هنری برای پرهیز از نمایش مستقیم چهره‌ها برگزیده و در عین حال فضای قدسی اثر را حفظ کرده است.

حسن روح‌الامین و روایت‌گری تصویری

در میان هنرمندان معاصر، حسن روح‌الامین نیز مجموعه‌ای از آثار روایی با محوریت پیامبر اسلام (ص) خلق کرده است. تابلوی «معراج» این هنرمند با تکنیک رنگ روغن روی بوم و در ابعاد ۲۲ در ۶۰ سانتی‌متر اجرا شده و نگاهی دراماتیک به واقعه معراج دارد.

اثر دیگر او با عنوان «نجات دختران» در ابعاد ۸۰ در ۱۲۰ سانتی‌متر و با همان تکنیک رنگ روغن روی بوم خلق شده است. این تابلو به یکی از رفتار‌های انسانی و اصلاح‌گرانه پیامبر (ص) پیش از بعثت اشاره دارد و بر کرامت انسانی و جایگاه زن در نگاه نبوی تأکید می‌کند.

منتقدان هنر، از جمله مجید بزرگی، آثار روح‌الامین را متأثر از سنت باروک دانسته‌اند؛ تأثیری که در نورپردازی نمایشی، پویایی پیکره‌ها، ترکیب‌بندی‌های پرتحرک و نحوه پرداخت عناصر تصویری او قابل مشاهده است. روح‌الامین فعالیت هنری خود را از تصویرسازی آغاز کرده و همین پیشینه سبب شده روایت‌پردازی و انتقال داستان در آثارش جایگاهی پررنگ داشته باشد.

«تاج عرش»؛ پیوند نگارگری و معنا

تابلوی «تاج عرش» از دیگر آثار شاخص روح‌الامین است که برخی آن را از برجسته‌ترین نمونه‌های نگارگری معاصر می‌دانند. فضای روشن و رنگ‌های درخشان اثر، صحنه‌ای معنوی را شکل می‌دهد که در آن پیامبر اکرم (ص) عمامه‌ای بر سر امام علی (ع) می‌نهد؛ تصویری نمادین که به تعالی روحانی و جایگاه والای امیرالمؤمنین (ع) اشاره دارد. هنرمند این اثر را ادای احترامی به پیامبر رحمت و مقام حضرت فاطمه زهرا (س) توصیف کرده است.

روایت تصویری میلاد پیامبر در سنت عثمانی

بازنمایی زندگی پیامبر (ص) تنها به هنر ایرانی محدود نمی‌شود. نگاره «تولد محمد (ص)» از مجموعه مشهور Siyar\-i Nabî نمونه‌ای برجسته از سنت نگارگری عثمانی است. این مجموعه که روایتی مصور از زندگی پیامبر اسلام به شمار می‌آید، در سده شانزدهم میلادی و به فرمان سلطان مراد سوم عثمانی آغاز شد و در دوره جانشین او تکمیل گردید. هدف از تدوین این مجموعه چندجلدی، ارائه جامع‌ترین روایت تصویری از زندگی پیامبر (ص) بود. امروزه نسخه‌های مختلف آن در موزه توپکاپی استانبول، کتابخانه عمومی نیویورک و موزه هنر‌های ترکی و اسلامی نگهداری می‌شود.

مرور این آثار نشان می‌دهد که هنرمندان در دوره‌های گوناگون کوشیده‌اند ابعاد مختلف شخصیت آن حضرت، از رحمت و کرامت انسانی تا معراج و مقام معنوی، را با زبان تصویر بیان کنند. از نگارگری‌های کلاسیک عثمانی و ایرانی تا نقاشی‌های معاصر فرشچیان و روح‌الامین، همه این آثار گواه تداوم ارادت هنرمندان مسلمان به پیامبر رحمت و جایگاه ماندگار ایشان در فرهنگ و هنر اسلامی‌اند.

منبع: فارس