وقتی خاک بلوچستان روایتگر تاریخ شد؛ روایت زنی که به سفال بلوچستان جان دوباره داد + فیلم
باشگاه خبرنگاران جوان؛ پریزاد اقبالی - در گوشه‌ای از پهنه وسیع سیستان و بلوچستان، جایی که خاک با دستان هنرمندان جان می‌گیرد و نقش‌های کهن بر تن سفال حک می‌شوند، هنری دیرینه سال‌ها در سکوت و فراموشی نفس کشیده است؛ هنری که روزگاری بخشی از زندگی مردم این سرزمین بود، اما با گذر زمان، تغییر سبک زندگی و کم‌رنگ‌شدن انتقال تجربه میان نسل‌ها، بسیاری از نقش‌ها و جلوه‌های اصیل آن در آستانه محوشدن قرار گرفت.
سفال بلوچستان تنها ظرفی ساخته‌شده از آب و خاک نیست؛ روایتگر تاریخی است که نسل به نسل، نه در کتاب‌ها، بلکه در حافظه دستان هنرمندان این دیار به یادگار مانده است. هر خط و نقش بر پیکر این سفال‌ها، نشانی از فرهنگ، باور‌ها و هویت مردمانی دارد که با ساده‌ترین عناصر طبیعت، آثاری ماندگار خلق کرده‌اند؛ آثاری که امروز فراتر از ارزش هنری، ظرفیتی ارزشمند برای توسعه صنایع خلاق و رونق اقتصاد بومی به شمار می‌روند.
گاهی برای ساختن آینده باید به گذشته بازگشت. به نقش‌هایی که بر گل نقش بسته‌اند، به دستانی که میراث نیاکان را شکل داده‌اند و به هنری که در سکوت کارگاه‌های کوچک، چشم‌انتظار فرصتی برای دوباره دیده‌شدن است. سفال سیستان و بلوچستان، این میراث ارزشمند بومی، اکنون با ابتکار یک بانوی کارآفرین، مسیر تازه‌ای از احیا، نوآوری و حضور در بازار‌های بین‌المللی را تجربه می‌کند.
بهار پورکرمی، مدیر یک کارگاه سفالگری در گفت‌وگو با خبرنگار علمی باشگاه خبرنگاران جوان با اشاره به فعالیت‌های پنج‌ساله خود در زمینه احیای سفال بومی استان اظهار کرد: با راه‌اندازی اولین نمایشگاه سفال استان‌آور در پارک علم و فناوری، کشف کردم‌های کمتر شناخته‌شده این هنر اصیل را معرفی کنم و زمینه بازگشت سفال‌های سنتی بلوچستان به امروز مردم را پیدا کند.
وی با بیان اینکه بیش از ۱۰ شهر و روستا در سیستان و بلوچستان دارای پیشینه سفالگری هستند، اضافه می‌شود: پیش از آغاز این فعالیت ها، تعداد زیادی از سفالگران بومی تنها به تولید تعداد محدودی قلیان و سرقلیان برای عرضه در بازار‌های محلی موجود بودند، در حالی که این مناطق دارای فضای هنری و تاریخی بسیار فراتر از چنین تولیدی هستند.
پورکرمی ادامه داد: با شناسایی سفالگران محلی و برقراری ارتباط مستقیم با آنها، سفارش ساخت خمره‌های بزرگ، ظروف سنتی و محصولات با نقوش فراموش‌شده را آغاز کردم تا علاوه بر طرح‌های قدیمی، امکان استفاده از این آثار در زندگی مدرن نیز فراهم شود.
این حوزه صنایع خلاق، بازیابی نقوش تاریخی را یکی از مهمترین فعالیت‌های خود دانست و گفت: بسیاری از طرح‌ها و نقش‌های اص سفال بلوچستان به دلیل کهولت سن یا درگذشتگان فعالان قدیمی و انتقال‌افکن دانش‌آموزان به نسل‌های بعد، در معرض نابودی قرار گرفتند.
وی افزود: در جریان پژوهش‌ها و بررسی نمونه‌های قدیمی، موفق تولید شده از این نقوش را شناسایی و با ارائه آنها به سفالگران، زمینه بازتولید طرح‌هایی را فراهم کردند که سال‌ها از چرخه خارج شده بودند.
پورکرمی در روایت یکی از تجربه‌های تأثیرگذار خود اظهار کرد: روزی تصویری از یک سفال قدیمی را به سفالگری حدوداً ۶۰ ساله نشان دادم. او با دیدن نقش روی ظرف، به یاد آورد که مادرش در گذشته همین طرح را روی سفال‌ها اجرا می‌کرده است. جالب اینکه تصویری که در اختیار داشتم، متعلق به یکی از آثار مادر همان سفالگر بود.
وی اولین کرد: چنین تجربه‌هایی نشان می‌دهد که بخشی از آثار هنری بلوچستان هنوز در حافظه استادکاران باقی مانده و اگر برای ثبت و احیای آن اقدام شود، ممکن است برای همیشه از دست برود باشد.
از کارگاه‌های محلی تا بازار عمان و الجزایر
مدیر مجموعه سفالگری کمبار با اشاره به صنایع اقتصادی دستی بلوچستان گفت: احیای هنر‌های بومی زمانی می‌تواند به نتیجه‌ای پایدار برسد که در کنار حفظ اصالت فرهنگی، زمینه تولید، فروش و درآمدزایی برای هنرمندان بومی نیز فراهم شود.
وی افزود: در حال حاضر حدود ۱۲سفالگر و دو خانواده سفالگر در منطقه کمبار به‌صورت مستقیم با مجموعه همکاری می‌سازند و جست‌و‌جو می‌شوند با ایجاد سفارش‌های جدید، تولید افزایش بیشتر.
پورکرمی از تولید محصولات سفالی بلوچستان به عمان و الجزایر خبر داد و اظهار کرد: بخش عمده تولید ما به کشور عمان انجام شده است. بازاری که به دلیل مشخصه بلوچ‌های ساکن این کشور و علاقه‌مند به فرهنگ و صنایع دستی سرزمین مادری، مناسب برای عرضه محصولات بومی بلوچستان است.
وی با اشاره به پیوند فرهنگی بلوچ‌های ساکن عمان با زادگاه نیاکان خود افزود: بسیاری از آنان سال‌هاست به سرزمین مادری بازنگشته‌اند، اما همچنان آثار هنری و صنایع دستی اصیل بلوچستان علاقه‌مندی دارند و همین موضوع فرصتی مناسب برای معرفی و عرضه سفال استان ایجاد کرده است.
هنر کهن در خانه‌های امروزی؛ پیوند اصالت و خلاقیت
این کارآفرینی با اشاره به تغییر سلیقه نسل جوان و افزایش توجه به محصولات سنتی بیان کرد: می‌توان تصور کرد، آثار قدیمی و صنایع دستی اصیل همچنان می‌توانند جایگاه ویژه‌ای در زندگی شهری داشته باشند. به شرط با شناخت نیاز‌های امروز و حفظ هویت تاریخی خود به بازار عرضه می‌شوند.
وی افزود: استقبال از بازتولید ظروف قدیمی و نقش‌های سنتی برای ما جالب‌توجه بود. بسیاری از جوانان امروز به دنبال آثاری هستند که در کنار کاربرد روزمره، حس اصالت و پیوند با گذشته را به آنان منتقل می‌کنند.
پورکرمی با اشاره به کاربرد‌های سفال سنتی گفت: استفاده از ظروف سفالی برای نوشیدن آب یا سوزاندن عود، علاوه بر جنبه کاربردی، می‌تواند برای مصرف‌کنندگان حس خوشایندی ایجاد کند و همین ویژگی، فرصت تازه‌ای برای حضور سفال بومی در خانه‌های امروزی ارائه کرده است.
وی نقطه کرد: هدف ما تنها بازتولید اشیای قدیمی نیست، بلکه تلاش می‌کنیم با حفظ هویت و اصالت آثار، کاربردی تازه برای آنها تعریف کنیم تا هنر سفالگری از یک میراث صرفاً نمایشی به بخشی از زندگی روزمره تبدیل شود.
سفال بلوچستان؛ گنجینه‌های جهانی با ظرفیت‌های ناشناخته
مدیر مجموعه کمبار با اشاره به موقعیت تاریخی سفالگری در سیستان و بلوچستان اظهار کرد: سفال کلپورگان به ثبت جهانی در حوزه صنایع دستی رسیده و دیگر مراکز سفالگری استان، از بخش‌های مناطق قصرقند و سرباز، دارای آثار و ظرفیت‌های ثبت‌شده ملی هستند.
وی با بیان اینکه این ظرفیت‌ها هنوز آن‌گونه است که شایسته معرفی نشده‌اند، افزودن: بررسی وضعیت سفالگری در سایر مناطق کشور نشان می‌دهد که بسیاری از شهر‌های سفال‌خیز ایران در زمینه معرفی، توسعه بازار و بهره‌برداری اقتصادی از صنایع دستی خود پیشرفت کرده‌اند، در حالی که سفال بلوچستان با وجود اصالت و ویژگی‌های خاص به‌فرد، همچنان نیازمند هستند.
پورکرمی ادامه داد: زمانی که از بازگشت به استان خود با ظرفیت‌های سفالگری سیستان و بلوچستان آشنا شدم، متوجه شدم این هنر تا چه اندازه ناشناخته مانده و بخش مهمی از توانمندی‌های آن مورد غفلت قرار گرفته است.
وی گفت: در پنج سال گذشته تلاش‌ها با معرفی این هنر به کار و فعالان حوزه صنایع دستی، توجه بیشتر به بررسی و توسعه سفال بومی جلب شود.
این صنایع خلاق با حفظ بر ضرورت حمایت از سفال بومی فعالان کرد: در مقایسه با برخی دیگر از مناطق سفالگری کشور، مربوط به احیا و توسعه سفال بلوچستان دیرتر آغاز شده است، اما هنوز فرصت برای این میراث ارزشمند وجود دارد.
وی افزود: سفال سیستان و بلوچستان هنری کاملاً دست‌ساز، اصیل و برخوردار از ظرفیت‌های فرهنگی و اقتصادی فراوان است که با حمایت هدفمند، معرفی مناسب و توسعه بازار می‌تواند جایگاه شایسته‌ای در صنایع دستی کشور و بازار‌های صادراتی به دست آورد.
پورکرمی با امیدواری نسبت به آینده این هنر گفت: چشم‌انداز روشنی برای سفال بلوچستان متصور هستم و امیدوارم با توجه بیشتر به این ارزش ارزش، زمینه حفظ نقوش تاریخی، حمایت از استادکاران و گسترش فعالیت‌های اقتصادی مرتبط با آن را فراهم کنند.
