رازی به نام «وقتِ حضور»؛ خوانشی از هندسه عرفانی-سیاسی امام (ره)
در جهانی که مفاهیم به‌سرعت در چارچوب خشک قالب‌های آکادمیک و فرمول‌های سیاسی تقلیل می‌یابند، یافتن اندیشه‌ای که بتواند روح انسان را به فضایی ورای «مشهورات زمانه» ببرد، دشوار است.
گروه اندیشه: خوانش تحلیلیِ هندسه فکری امام خمینی (ره) نشان می‌دهد که وی نه‌تنها یک سیاست‌مدار، بلکه معماری بود که با تلفیق اشراق، عقلانیت و فقه حکومتی، نسخه‌ای بی‌بدیل از زیست مؤمنانه را در عصر مدرن بنا نهاد. این گزارش، با واکاوی مؤلفه‌های مکتب امام و امتداد آن در اندیشه رهبر معظم انقلاب، نگاهی دارد به چرایی ماندگاری و پویایی این مسیر.
از فهمِ آکادمیک تا چشیدنِ «وقت حضور»
یکی از ظرافت‌های مواجهه با متون و حقایق عرفانی، گذر از «علم حصولی» (دانستن ذهنی) به «علم حضوری» (درک قلبی) است؛ روشی که اندیشمندان بزرگی چون آیت‌الله حسن‌زاده آملی نیز در تدریس آثاری چون مصباح الانس به کار می‌گرفتند. ایشان گاهی برای درونی‌شدن یک مطلب، ده‌ها جلسه روی آن توقف می‌کردند تا موضوع برای مخاطب «حس» شود، نه اینکه صرفاً از روی آن عبور کنند.
این تقابلِ فهم قلبی با درس‌های تئوریک را اندیشمندان غربی نیز درک کرده‌اند؛ چنان‌که سورِن کی‌یرکگور درباره بلای آکادمیک‌شدن اندیشه می‌گوید که میراث‌داران افکارش، اساتید و مدرسانی هستند که محتوای فکری او در آن‌ها اثری نمی‌کند و آن را تقلیل به یک «درس» می‌دهند. اما در ساحت دین‌داری، مفهوم بنیادین، درکِ همان «وقت حضور» است؛ تجلی اعلی این حضور را می‌توان در رویکرد مختارانه سیدالشهدا (ع) در کربلا دید، یا در رسالت بیدارگریِ قرآن کریم که می‌فرماید: «فَذَکِّرْ إِنَّما أَنْتَ مُذَکِّرٌ».
شاکله فکری امام خمینی نیز دقیقاً بر همین اساس بنا شد. غزل معروف ایشان که «درِ می‌خانه گشائید به رویم شب و روز / که من از مسجد و از مدرسه بیزار شدم» دعوت‌نامه‌ای است برای رهاشدن از قید افکار خشک حصولی و حرکت به سوی حقیقتی زنده و حضوری. همین معنا و «عالَمِ جدید» بود که رزمندگان ما را ماورای بازی‌های احزاب چپ و راست به جبهه‌ها کشاند تا «وقت حضور» را بچشند. حتی می‌توان استمرار همراه داشتن چفیه توسط امام شهیدمان را نیز، رمزی برای وفاداری و استمرار بخشیدن به همین «وقت حضورِ جبهه‌ها» دانست.
سعه‌صدر، طردِ افراط‌گرایی و بازگشتِ عقلانیت
از منظر روایی، بقای طراوتِ دین نیازمند پاسدارانی است. بنا بر فرمایش امام صادق (ع) به نقل از پیامبر اکرم (ص): «یَحْمِلُ هَذَا الدِّینَ فِی کُلِّ قَرْنٍ عُدُولٌ یَنْفُونَ عَنْهُ تَأْوِیلَ الْمُبْطِلِینَ وَ تَحْرِیفَ الْغَالِینَ وَ انْتِحَالَ الْجَاهِلِینَ کَمَا یَنْفِی الْکِیرُ خَبَثَ الْحَدِید». این انسانِ متعادلِ قرن (عدول)، غبار خرافه، ادعای جاهلان و تحریف افراطی‌ها (غالین) را از پیکر دین پاک می‌کند؛ مصداق بارز چنین شخصیتی در دوران معاصر، بی‌شک امام خمینی ره است.
عظمت کار امام آنجاست که معنویت را با عقلانیت پیوند زد و با رویکرد تحجرگرایانی که تفکر در دین را با سوءاستفاده از احادیثی نظیر «لا تَتَفَکَّرُوا فِی ذاتِ الله» حرام می‌شمردند، مبارزه کرد؛ جاهلانی که به اسم اهل علم، بازار نظر در معارف را حرام شمرده‌اند. (ن.ک: شرح حضرت امام در کتاب «چهل حدیث»، حدیث 12) ایستادگی قاطعانه ایشان در برابر جهل تا آنجا بود که نسبت به نفوذ چنین جریاناتی در حوزه‌ها هشدار دادند: «خطر تحجّرگرایان و مقدس‌نمایان احمق در حوزه‌های علمیه کم نیست». همین برخورداری از سینه گشاده الهی امام رضا (ع) در حدیث: «إِنَّ الْعَبْدَ إِذَا اخْتَارَهُ اللَّهُ لِأُمُورِ عِبَادِهِ شَرَحَ صَدْرَهُ...» باعث شد جمهوری اسلامی هرگز در دام مهلک «طالبانیسم» نیفتد.
فقهِ نظام‌ساز؛ ولایتِ کلان، نه دخالتِ اجرایی
چالش بزرگ فقهای شیعه در هزاره گذشته، پرداختنِ انحصاری به فقه فردی بود؛ چراکه ابزار حکومت مهیا نبود. هنرِ معمار کبیر انقلاب این بود که فقه اجتماعی و نظام‌ساز را به منصه ظهور رساند. برای خداوندِ حکیمی که پیامبر و امام می‌فرستد تا انسان‌ها هدایت شوند، نقضِ غرض است که جامعه مؤمنان را در دوران غیبت، از وجود فقیهی جامع‌الشرایط برای مدیریت رها سازد.
گستره جهانی این رهبری تا جایی است که عالم برجسته‌ای چون آیت‌الله شهید سید محمدباقر صدر می‌گوید: «ذُوبُوا فِی‌الإمام خمینی کَما ذَابَ هُو فِی الإسْلام». حتی اندیشمندان اهل‌سنت همچون راشد الغنوشی در کتاب «حرکت امام خمینی و تجدید حیات اسلام» الگوی ایشان را بهترین راهکار برای مبارزه با استکبار می‌دانند.
در همین راستا، فهم دقیق «فقه حکومتی» و مرزهای «ولایت مطلقه فقیه» ضرورتی انکارناپذیر است. برخلاف القائات دشمن، امام شهید با تبیین دقیق این جایگاه نشان داده‌اند که ولایت مطلقه، قانون‌شکنی نیست. ایشان با صراحت تأکید کرده‌اند: «امام بزرگوار خودش از همه بیشتر به رعایت قوانین... مقید بود... مدیریتِ اجرائی، مشخص است... رهبری یک مدیریت کلان ارزشی است... خیلی از تصمیم‌های اقتصادی ممکن است گرفته شود، رهبری قبول هم نداشته باشد، اما دخالت نمی‌کند... آنجایی که اتخاذ یک سیاستی منتهی خواهد شد به کج‌شدن راه انقلاب، رهبری مسئولیت پیدا می‌کند».
حکمت صدرایی؛ راز بصیرتِ سیدالشهدای انقلاب
راز تسلط، بینش جامع و شرح صدر رهبر شهید انقلاب را باید در آبشخور فکری ایشان، یعنی اتصال عمیق به اندیشه فلسفی-عرفانی مکتب امام، جست‌وجو کرد. کسی که خود شاگردی بزرگانی چون آیت‌الله العظمی بروجردی، امام خمینی ره، شیخ مرتضی حائری یزدی و علامه طباطبائی را در کارنامه دارد، می‌داند که نمی‌توان جامعه را تنها با پوسته احکام مدیریت کرد.
عظمت نگاه جامعِ ایشان به نقش فلاسفه اسلامی و بالاخص امام خمینی ره را می‌توان در پیام‌های راهبردی‌شان ردیابی کرد؛ از جمله پیام به همایش بزرگداشت صدرالمتالهین که می‌نویسند: «فلسفه در هنگام پیدایش خود، ضربه‌ای قاطع بر مشککان... بوده است... هیچ فرهنگ و تمدنی بدون پایه مستحکم عقلایی نمی‌تواند بشریت را به طمأنینه برساند. دوران ما با دمیدن خورشیدی چون امام خمینی ره که یگانهٔ دین و فلسفه و سیاست... بود بی‌شک دوره بابرکتی است.» (1378/3/1) بر همین مبناست که ایشان، حضرت امام ره را چنین دقیق و عرفانی می‌ستایند که: «امام چکیده و زبدهٔ مکتب صدرایی است، نه فقط در زمینهٔ فلسفی‌اش، در زمینهٔ عرفانی هم همین‌طور است.». تأکید مستمر و پیگیرانه ایشان برای احیای دروس فلسفه و عرفان در حوزه‌های علمیه نیز دقیقاً تلاشی است برای تداوم و استخراج ابعاد نهفته مکتبِ بی‌بدیل خمینی ره.
سخن آخر
در جهان پُرشتاب و سطحی‌نگرِ امروز، داشتنِ روحیه‌ای ماورایِ مشهورات و قرارگرفتن در افق اشراقی و عقلانی امام راحل، یک «انتخاب مستحب» نیست، بلکه شرط قطعی بقا و رشد در مسیر دین‌داریِ نوین است. در روزگاری که شکل‌گیری و دوام یک تمدن مستلزم پاسداشت وحدت امت و داشتنِ اندیشه‌های کلان‌نگر و ارزش‌محور است، رجوع عمیق و «حضوری» به هندسه فکری امام و جانشینان بصیر او، همان راهگشای بیداری و نقطهٔ رستگاری انسان مدرن است؛ نقطه‌ای برای بازگشت دوباره به «وقت حضور».
«به‌منظور دسترسی پایدار به اخبار و مطالب ما، آخرین نسخه اپلیکیشن خبرگزاری فارس را می‌توانید از اینجا و در فروشگاه‌های «کافه‌بازار» و «مایکت» دانلود و نصب کنید.»
#امام_خمینی
#وقت_حضور
#فقه_حکومتی
#مکتب_امام
#عقلانیت_و_معنویت
#حکمت_صدرایی
#امام_شهید
#نظام_سازی_اسلامی
#عرفان_و_سیاست
#مشهورات_زمانه
