ردیابی مصرف بنزین با کارت بانکی/ «سوئیچ سهمیه» چه می‌کند؟

باشگاه خبرنگاران جوان؛ محبوبه‌کباری - موضوع نحوه تخصیص سهمیه بنزین و آینده کارت‌های سوخت در هفته‌های اخیر وارد مرحله تازه‌ای شده است؛ از یک سو سیاست حرکت به سمت استفاده بیشتر از کارت سوخت شخصی دنبال می‌شود و از سوی دیگر، توسعه استفاده از کارت‌های بانکی در جایگاه‌ها در دستور کار قرار گرفته است. همزمان، دولت و مجموعه‌های مرتبط با صنعت نفت به دنبال ساماندهی کارت‌های آزاد جایگاه‌ها و کاهش وابستگی به این کارت‌ها هستند؛ موضوعی که می‌تواند شیوه سوخت‌گیری میلیون‌ها خودرو را در کشور تغییر دهد.

احمدی، عضو کمیسیون انرژی مجلس، با اشاره به بررسی سیاست‌های جدید بنزینی در مجلس، اظهار کرد: در کمیسیون انرژی یک کارگروه و کمیته ویژه برای بررسی وضعیت بنزین تشکیل شده و از کارشناسان، متخصصان و صاحب‌نظران دعوت شده است تا دیدگاه‌ها و راهکارهای خود را ارائه کنند.

وی افزود: گزارش کارشناسی در این زمینه به کمیسیون ارائه شده و مطالعات و مقالات مختلفی نیز درباره راهکارهای مدیریت مصرف بنزین بررسی شده است.

حرکت به سمت کارت شخصی و کارت بانکی

عضو کمیسیون انرژی مجلس با اشاره به سیاست مورد پیگیری در کمیسیون گفت: سوق دادن مصرف‌کنندگان به سمت استفاده از کارت سوخت شخصی و کارت بانکی، از جمله سیاست‌هایی است که در کمیسیون انرژی دنبال می‌شود و در برنامه هفتم پیشرفت نیز مورد توجه قرار گرفته است.

به گفته احمدی، استفاده از کارت شخصی سوخت و کارت بانکی می‌تواند در جلوگیری از قاچاق مؤثر باشد؛ چراکه با ثبت تراکنش‌ها و میزان مصرف، امکان رصد دقیق‌تر مصرف سوخت فراهم می‌شود و مشخص خواهد بود که چه فردی و با چه کارتی از سوخت استفاده کرده است.

این رویکرد در واقع نشان‌دهنده تغییر تمرکز سیاست‌گذار از عرضه سوخت با کارت‌های آزاد جایگاه به سمت ثبت هویت مصرف‌کننده و مدیریت هوشمند سهمیه  است. در چنین مدلی، کارت سوخت شخصی همچنان نقش مهمی در شناسایی خودرو و سهمیه آن دارد، اما کارت بانکی می‌تواند به عنوان ابزار پرداخت و در مراحل بعد، ابزار مرتبط با دریافت سهمیه وارد فرآیند سوخت‌گیری شود.

 کارت بانکی در حدود ۳ هزار جایگاه

احمدی درباره آخرین وضعیت توسعه کارت بانکی در جایگاه‌های سوخت نیز گفت: استفاده از کارت بانکی ابتدا به صورت پایلوت در چند جایگاه آغاز شد و پس از آن توسعه پیدا کرد و اکنون این طرح در حدود ۳ هزار جایگاه در حال برنامه‌ریزی و اجراست.

وی افزود: بر اساس برنامه‌ریزی انجام‌شده، قرار است استفاده از کارت بانکی در هفته آینده در تمامی جایگاه‌های سوخت کشور عمومیت پیدا کند.

این اظهارات نشان می‌دهد که استفاده از کارت بانکی دیگر صرفاً در حد یک طرح آزمایشی محدود نیست و به سمت اجرای گسترده‌تر حرکت کرده است. البته جزئیات نهایی شیوه تخصیص سهمیه، سقف استفاده و نحوه ارتباط سهمیه با کارت بانکی همچنان از موضوعات مورد بحث و سیاست‌گذاری است.

 کارت‌های آزاد جایگاه‌ها در مسیر جمع‌آوری

یکی از بخش‌های مهم این تغییرات، کاهش تدریجی استفاده از کارت‌های آزاد جایگاه‌هاست. احمدی هدف نهایی این سیاست را جمع‌آوری تدریجی کارت‌های آزاد جایگاه‌ها و جایگزین کردن آن با کارت‌های شخصی و بانکی عنوان کرده است.

کارت‌های جایگاه طی سال‌های گذشته برای افرادی که کارت سوخت شخصی در اختیار نداشتند، کارت خود را همراه نداشتند یا سهمیه کارت شخصی آنها به پایان رسیده بود، نقش پشتیبان داشتند. بنابراین جمع‌آوری این کارت‌ها به معنای حذف فوری امکان سوخت‌گیری نیست، بلکه در صورت اجرای کامل سیاست جدید، مصرف‌کنندگان باید سهم بیشتری از فرآیند سوخت‌گیری را از طریق ابزارهای شخصی خود انجام دهند.

از منظر مدیریت مصرف نیز این تغییر اهمیت دارد؛ زیرا استفاده گسترده از کارت جایگاه، امکان ردیابی دقیق ارتباط میان خودرو، مالک یا استفاده‌کننده و میزان سوخت‌گیری را محدودتر می‌کند، در حالی که کارت شخصی و کارت بانکی می‌توانند اطلاعات بیشتری درباره الگوی مصرف ایجاد کنند.

ماجرای سهمیه نرخ سوم و کارت‌های بانکی

موضوع دیگری که همزمان با توسعه کارت بانکی مطرح شده، نحوه استفاده از سهمیه با نرخ سوم بنزین است.

احمدی با اشاره به این موضوع گفت در کارت بانکی محدودیت‌هایی در نظر گرفته شده، اما سیاست‌گذاری درباره جزئیات آن همچنان در حال انجام است و دولت نیز برنامه خاص خود را دارد.

وی همچنین درباره تغییر نرخ سوم بنزین تصریح کرد که نگاه کمیسیون انرژی نسبت به افزایش قیمت متفاوت بوده، اما دولت تصمیم گرفته نرخ سوم را افزایش دهد.

در این میان، مدیر سامانه هوشمند سوخت نیز جزئیات دیگری از ساختار جدید تخصیص سهمیه ارائه کرده است.

خودروهای نوشماره گران‌قیمت؛ بدون سهمیه نرخ‌های اول و دوم؟

عباس باصفا، مدیر سامانه هوشمند سوخت، درباره اجرای طرح اصلاح تخصیص سوخت گفته است هدف اصلی این طرح، اصلاح نحوه تخصیص سهمیه است؛ چراکه بررسی داده‌ها نشان داده بخشی از سهمیه اختصاص‌یافته به خودروها مصرف نمی‌شود و قسمت قابل توجهی از مصرف به کارت‌های اضطراری جایگاه‌ها منتقل می‌شود.

به گفته وی، اصلاح سهمیه‌ها در دو مرحله انجام شده و در گام نخست تلاش شده بخشی از میزان مصرف کاهش پیدا کند.

باصفا همچنین درباره خودروهای نوشماره با ارزش بیش از یک میلیارد تومان اعلام کرده است که این خودروها سهمیه عادی دریافت نمی‌کنند و سهمیه آنها شامل نرخ‌های اول و دوم نیست؛ بلکه ماهانه ۱۱۰ لیتر بنزین با نرخ ۱۰ هزار تومان دریافت می‌کنند.

این بخش از سیاست جدید، نشان‌دهنده آن است که مدل تخصیص سهمیه در حال حرکت از یک الگوی یکسان برای همه خودروها به سمت  تخصیص متفاوت بر اساس مشخصات خودرو و سیاست‌های مصرفی است.

تجربه کرمان و سیستان و بلوچستان

مدیر سامانه هوشمند سوخت همچنین به اجرای مدل‌های جدید مدیریت سوخت در استان‌های کرمان و سیستان و بلوچستان اشاره کرده است.

بر اساس اظهارات وی، در این دو استان علاوه بر سهمیه ۶۰ لیتری با نرخ هزار و ۵۰۰ تومان و ۵۰ لیتر با نرخ ۳ هزار تومان، سازوکار دیگری برای عرضه بنزین با نرخ ۱۰ هزار تومان نیز در نظر گرفته شده است.

باصفا اعلام کرده است اجرای این طرح در دو استان موفق بوده و برآوردها نشان می‌دهد روزانه حدود ۷۰۰ هزار لیتر از خروج سوخت از شبکه و قاچاق آن در این دو استان جلوگیری شده است.

این تجربه می‌تواند یکی از مبناهای تصمیم‌گیری برای تعمیم مدل‌های جدید به سایر استان‌ها باشد؛ هرچند به گفته مدیر سامانه هوشمند سوخت، اجرای این مدل در استان‌های دیگر نیازمند تصویب در کارگروه مربوطه و طی مراحل قانونی است.

وی همچنین اعلام کرده خراسان جنوبی متقاضی اجرای این مدل بوده، اما در زمان اظهارنظر هنوز مصوبه نهایی برای اجرای آن صادر نشده بود.

 «سوئیچ سهمیه»؛ حلقه اتصال کارت بانکی و سهمیه سوخت

یکی از مفاهیم کلیدی در مدل جدید، موضوع «سوئیچ سهمیه» است. باصفا درباره این طرح گفته است در صورت اجرای سوئیچ سهمیه، تخصیص سهمیه در سراسر کشور بر اساس یک فرمول مشخص انجام خواهد شد.

سوئیچ سهمیه را می‌توان حلقه اتصال میان سهمیه، کارت بانکی، کارت سوخت و سامانه مدیریت سوخت دانست. در چنین ساختاری، هدف این است که سهمیه صرفاً به یک کارت فیزیکی وابسته نباشد و امکان مدیریت آن در بسترهای الکترونیکی فراهم شود.

اجرای چنین مدلی در صورت تکمیل زیرساخت‌ها می‌تواند امکان ثبت و تحلیل دقیق‌تر تراکنش‌های سوخت را فراهم کند و در مقابل، نیاز به استفاده از کارت‌های آزاد جایگاه را کاهش دهد.

 شایعات درباره کاهش سهمیه؛ تأکید مجلس بر اطلاع‌رسانی رسمی

همزمان با تغییرات مربوط به کارت سوخت، برخی شایعات درباره کاهش سهمیه نرخ اول و تغییر ناگهانی قیمت بنزین در فضای مجازی منتشر شده است.

احمدی در این خصوص تأکید کرده است که نباید با اظهارات غیررسمی موجب ایجاد شوک در جامعه شد و برخی مطالبی که منتشر می‌شود ممکن است صرفاً نظر شخصی یک فرد باشد و نباید به عنوان تصمیم دولت یا مجلس تلقی شود.

وی همچنین برخی شایعات درباره محدودیت ۱۰۰ لیتری بنزین ۱۰ هزار تومانی در کارت بانکی را رد کرده و گفته است استفاده از کارت بانکی برای سوخت‌گیری محدودیت خاصی از این بابت ندارد.

جمع‌آوری کارت جایگاه؛ به معنای حذف کارت سوخت شخصی نیست

بررسی مجموعه اظهارات مطرح‌شده نشان می‌دهد سیاست جدید را نباید به معنای حذف کارت سوخت شخصی تعبیر کرد. مسیر مورد اشاره مسئولان، بیشتر به سمت هم‌زمانی کارت سوخت شخصی و کارت بانکی پیش می‌رود.

در این مدل، کارت سوخت شخصی همچنان ابزار مهم شناسایی خودرو و اعمال سهمیه است، اما کارت بانکی می‌تواند نقش بیشتری در پرداخت و مدیریت تراکنش سوخت پیدا کند. در مقابل، کارت‌های آزاد جایگاه به تدریج از نقش اصلی خود فاصله می‌گیرند.

به بیان دیگر، هدف اصلی سیاست جدید، تغییر «ابزار دسترسی به سوخت» از کارت‌های عمومی و ناشناس جایگاه به سمت ابزارهای شخصی و قابل ردیابی  است.

 سه تغییر همزمان در نظام سوخت

آنچه از اظهارات اخیر مسئولان می‌توان برداشت کرد این است که نظام کارت سوخت کشور همزمان در سه مسیر در حال تغییر است:

نخست؛ توسعه استفاده از کارت بانکی در جایگاه‌ها و حرکت از اجرای پایلوت به سمت پوشش سراسری.

دوم؛ کاهش تدریجی وابستگی به کارت‌های آزاد جایگاه‌ها و سوق دادن مردم به استفاده از کارت شخصی.

سوم؛ حرکت به سمت هوشمندسازی سهمیه از طریق «سوئیچ سهمیه» و ثبت دقیق‌تر تراکنش‌ها با هدف مدیریت مصرف و مقابله با قاچاق.

در این میان، هنوز برخی جزئیات از جمله مدل نهایی اتصال سهمیه به کارت بانکی، نحوه اعمال محدودیت‌ها، زمان‌بندی دقیق جمع‌آوری کارت‌های جایگاه و تعمیم مدل‌های استانی نیازمند تصمیم‌گیری و ابلاغ رسمی است.

بنابراین، آنچه در شرایط فعلی قطعی‌تر به نظر می‌رسد، حرکت سیاست‌گذار به سمت کاهش استفاده از کارت‌های آزاد جایگاه، افزایش نقش کارت سوخت شخصی و توسعه زیرساخت استفاده از کارت بانکی است؛ اما جزئیات نهایی این فرآیند باید بر اساس مصوبات و اطلاعیه‌های رسمی دنبال شود.