اوکراین، قربانی باخت ترامپ در هرمز
باشگاه خبرنگاران جوان - در فاصله جمعه ۱۷ مهر تا دوشنبه ۲۰مهر، مجموعه‌ای از تحولات، پرده از تناقض تازه‌ای در سیاست خارجی دونالد ترامپ برداشت؛ رئیس‌جمهوری که از یک‌سو مدعی است می‌تواند جنگ اوکراین را پایان دهد و از سوی دیگر، برای مهار تبعات اقتصادی جنگ خاورمیانه بر بازار انرژی آمریکا، به تفاهم با ولادیمیر پوتین روی آورده و همزمان متحد اوکراینی خود را مسئول تداوم بحران معرفی می‌کند.
ماجرا از جمعه آغاز شد؛ زمانی که ترامپ پس از گفت‌و‌گو با رئیس‌جمهور روسیه از توافق برای عرضه گازوئیل روسیه به بازار‌های جهانی خبر داد. براساس گزارش رسانه‌های آمریکایی، قرار است بیش از ۳۰۰ هزار تن گازوئیل در مرحله نخست و محموله‌های بیشتری در ماه‌های بعد عرضه شود. واشنگتن نیز برای تسهیل فروش برخی محموله‌های روسی، مجوز موقت تحریمی صادر کرد؛ تصمیمی که در تضاد آشکار با سیاست فشار اقتصادی بر مسکو پس از آغاز جنگ اوکراین قرار می‌گیرد.
این تفاهم در شرایطی اعلام شد که قیمت سوخت در آمریکا به یکی از نگرانی‌های جدی دولت ترامپ تبدیل شده است. افزایش هزینه انرژی، در پی جنگ خاورمیانه و اختلال در عبور نفت از تنگه هرمز، فشار اقتصادی بر شهروندان آمریکایی را تشدید کرده و جمهوریخواهان را در آستانه انتخابات میان‌دوره‌ای سوم نوامبر با چالش مواجه ساخته است. ترامپ که پیش‌تر وعده پایان جنگ‌های خارجی و کاهش هزینه‌های زندگی در آمریکا را داده بود، اکنون برای پاسخ به این فشارها، سراغ معامله با همان روسیه‌ای رفته است که واشنگتن سال‌ها متحدانش را به مقابله با آن فراخوانده بود.
عصبانیت دلقک
واکنش‌ها سریع بود. ولودیمیر زلنسکی، رئیس‌جمهور اوکراین، تفاهم انرژی را تصمیمی نادرست دانست و تأکید کرد که درآمد‌های روسیه از فروش انرژی به ادامه جنگ کمک می‌کند. در آمریکا نیز تصمیم ترامپ با انتقاد‌هایی از سوی قانون‌گذاران هر دو حزب روبه‌رو شد؛ زیرا تسهیل فروش انرژی روسیه، آن هم در میانه جنگ، این پرسش را پیش می‌کشد که آیا سیاست تحریمی واشنگتن هنوز تابع یک راهبرد مشخص است یا با هر تغییر در محاسبات اقتصادی کاخ‌سفید دگرگون می‌شود.
اما ترامپ به انتقاد‌های کی‌یف با حمله‌ای سیاسی پاسخ داد. او روز شنبه ۱۸ مهر، زلنسکی را به ناتوانی در پایان دادن به جنگ متهم کرد و گفت اوکراینی‌ها باید رئیس‌جمهور جدیدی انتخاب کنند. به این ترتیب، رئیس‌جمهور آمریکا نه‌تنها از متحد خود فاصله گرفت، بلکه در شرایطی که اوکراین همچنان زیر حملات روسیه قرار دارد، مشروعیت سیاسی رهبر این کشور را نیز زیر سؤال ببرد.
روز یکشنبه، ترامپ مدعی شد روسیه و اوکراین بر سر توقف حملات به زیرساخت‌های انرژی به توافق رسیده‌اند؛ ادعایی که هنوز تأیید روشن و متقابلی از سوی دو طرف نداشت. زلنسکی اعلام کرد که از طریق رسانه‌ها از موضوع مطلع شده و منتظر جزئیات رسمی است. روز دوشنبه نیز حملات روسیه به تأسیسات انرژی اوکراین ادامه یافت و کی‌یف مسکو را به نقض آتش‌بس اعلام‌شده متهم کرد. کرملین نیز تأیید صریحی درباره توافق ارائه نکرد.
در همین فاصله، واکنش‌های اروپایی ابعاد سیاسی ماجرا را گسترده‌تر کرد. رهبران شماری از کشور‌های اروپایی از‌جمله فرانسه، بریتانیا، لهستان، فنلاند و نروژ با زلنسکی تماس گرفتند و حمایت خود را از اوکراین اعلام کردند. دونالد توسک، نخست‌وزیر لهستان، نسبت به تضعیف اوکراین و رئیس‌جمهور آن هشدار داد. بوریس جانسون، نخست‌وزیر پیشین بریتانیا، نیز در پیامی تند در شبکه ایکس، تصمیم واشنگتن را «منزجرکننده» خواند و مقصر دانستن اوکراین در افزایش قیمت سوخت را «آشکارا مضحک» توصیف کرد.
او نوشت: «افزایش قیمت‌ها با بسته شدن تنگه هرمز در پی جنگ آمریکا با ایران آغاز شده و بعید است تفاهم ترامپ با پوتین تأثیر قابل‌توجهی بر قیمت سوخت بگذارد.»
اتحادیه اروپا نیز اعلام کرد تحریم‌های روسیه را ادامه خواهد داد و از تصویب بسته جدیدی مشتمل بر ۱۶۰۰ تحریم علیه اشخاص و نهاد‌های مرتبط با مجتمع نظامی روسیه خبر داد. به این ترتیب، درحالی‌که واشنگتن برای تسهیل عرضه انرژی روسیه اقدام می‌کند، اروپایی‌ها بر حفظ فشار اقتصادی بر مسکو اصرار دارند؛ اختلافی که بار دیگر شکنندگی جبهه غربی را آشکار کرده است.
متحدی که به بهای نجات ترامپ قربانی می‌شود
برای فهم رفتار ترامپ باید از اختلافات شخصی او با زلنسکی عبور کرد و به مسأله‌ای رسید که در سیاست داخلی آمریکا اهمیت فوری دارد: هزینه زندگی و انتخابات میان‌دوره‌ای کنگره. افزایش قیمت سوخت به‌سرعت بر هزینه حمل‌ونقل، تولید و توزیع کالا‌ها اثر می‌گذارد و به یکی از شاخص‌های ارزیابی عملکرد اقتصادی دولت تبدیل می‌شود.
برای رئیس‌جمهوری که کاهش هزینه‌های زندگی را از وعده‌های اصلی خود قرار داده، افزایش قیمت بنزین و گازوئیل صرفا یک مسأله اقتصادی نیست؛ تهدیدی انتخاباتی است. گزارش واشنگتن‌پست در ۱۲ اکتبر، تفاهم گازوئیلی ترامپ با روسیه را در پیوند مستقیم با نگرانی جمهوریخواهان از انتخابات میان‌دوره‌ای بررسی کرده است.
براساس این گزارش، عرضه وعده‌داده‌شده در مقایسه با ابعاد مصرف آمریکا و نیاز بازار جهانی محدود است و احتمال دارد تأثیر آن بر قیمت سوخت بسیار کمتر از تبلیغات کاخ‌سفید باشد. با این حال، ترامپ می‌تواند این تفاهم را به‌عنوان اقدامی برای کاهش قیمت‌ها معرفی کند و مسئولیت بخش دیگری از بحران را به گردن اوکراین بیندازد.
واشنگتن سال‌ها از اوکراین خواسته در برابر روسیه مقاومت کند، به آن کمک نظامی و اطلاعاتی رسانده و متحدان اروپایی را نیز برای تحریم مسکو تحت فشار قرار داده است، اما اکنون، وقتی تبعات اقتصادی یک جنگ گسترده به رأی‌دهندگان آمریکایی منتقل می‌شود، همان مقاومت اوکراین به مسأله‌ای دردسرساز برای کاخ‌سفید تبدیل شده است.
گزارش رویترز از فشار ترامپ بر اوکراین برای توقف حملات به پالایشگاه‌های روسیه و تهدید به محدود کردن حمایت اطلاعاتی و تسلیحاتی، نشان می‌دهد کمک‌های آمریکا می‌تواند به ابزاری برای وادار کردن کی‌یف به پذیرش خواسته‌های کاخ‌سفید تبدیل شود.
در چنین وضعیتی، اوکراین عملا با این پیام روبه‌روست که حمایت آمریکا تضمین‌شده نیست و ممکن است با تغییر اولویت‌های داخلی واشنگتن محدود شود. ترامپ حتی به خود اجازه می‌دهد از اوکراینی‌ها بخواهد رئیس‌جمهورشان را تغییر دهند؛ آن هم در شرایط جنگی که برگزاری انتخابات با موانع جدی حقوقی و امنیتی روبه‌روست. زلنسکی در پاسخ گفته است اگر آتش‌بس کامل ۶۰روزه برقرار شود، می‌توان زمینه انتخابات را فراهم کرد، اما این پاسخ نیز نشان می‌دهد مسأله انتخابات چگونه به ابزاری در کشمکش سیاسی میان واشنگتن و کی‌یف تبدیل شده است.
تله مسکو و شکاف در جبهه غربی
از نگاه روسیه، تفاهم انرژی با واشنگتن تنها فرصتی برای فروش سوخت نیست؛ این توافق می‌تواند به مسکو کمک کند نشان دهد فشار تحریمی غرب یکپارچه و پایدار نیست. کرملین سال‌ها کوشیده است هزینه‌های اقتصادی و سیاسی حمایت از اوکراین را برای کشور‌های غربی افزایش دهد و اختلاف منافع میان آمریکا و اروپا را برجسته کند.
اروپا نیز منافع مستقل خود را دنبال می‌کند و تحریم‌هایش علیه روسیه بخشی از راهبرد فشار بر مسکو است. نگرانی پایتخت‌های اروپایی فقط سرنوشت اوکراین نیست؛ آنها می‌دانند که هر توافق یکجانبه واشنگتن با کرملین می‌تواند وزن اروپا را در معادلات امنیتی قاره کاهش دهد. با این همه، همین اختلاف منافع برای مسکو فرصت‌ساز است.
روسیه لازم نیست همه کشور‌های اروپایی را به تغییر موضع متقاعد کند؛ کافی است میان واشنگتن و پایتخت‌های اروپایی بر سر هزینه جنگ، تحریم‌ها و شرایط صلح شکاف ایجاد شود. تصمیم ترامپ برای تسهیل فروش انرژی روسیه، در کنار اعلام آتش‌بس بدون تأیید روشن کی‌یف و مسکو، این شکاف را عیان کرده است.
واشنگتن از کاهش قیمت سوخت سخن می‌گوید، اروپا بر تداوم تحریم‌ها اصرار می‌کند و اوکراین نگران است که توقف حملاتش بدون تضمین متقابل، توان دفاعی آن را تضعیف کند. این همان نقطه‌ای است که می‌توان از «تله مسکو» سخن گفت؛ نه به این معنا که نیت پوتین برای ایجاد این وضعیت به‌طور قطعی اثبات شده، بلکه از آن جهت که نتیجه عملی تفاهم برای روسیه سودمند است.
مسکو در شرایطی به گفت‌و‌گو با ترامپ وارد می‌شود که آمریکا درگیر فشار اقتصادی داخلی است و رئیس‌جمهورش برای کاهش قیمت سوخت به دستاوردی فوری نیاز دارد. روسیه در برابر این نیاز، امکان عرضه بیشتر انرژی و کسب امتیاز سیاسی را به‌دست می‌آورد؛ درحالی‌که هزینه اختلاف با اروپا و تضعیف اعتماد متحدان آمریکا بر دوش واشنگتن باقی می‌ماند.
برای ناتو، پیامد اصلی این تحولات فراتر از یک اختلاف بر سر گازوئیل است. بازدارندگی این پیمان تنها به شمار نیرو‌ها و تجهیزات وابسته نیست؛ اعتماد اعضا به پایداری تعهدات یکدیگر نیز اهمیت دارد. وقتی رئیس‌جمهور آمریکا حمایت اطلاعاتی و نظامی از یک متحد را به پذیرش خواسته‌های سیاسی خود گره می‌زند، دیگران ناچارند درباره قابل اتکا بودن تضمین‌های واشنگتن تجدیدنظر کنند. چنین رفتاری ممکن است اروپا را به تقویت ظرفیت‌های مستقل دفاعی سوق دهد و در بلندمدت از نفوذ آمریکا در تصمیم‌گیری‌های امنیتی قاره بکاهد.
در نهایت، مسأله اصلی این نیست که تفاهم گازوئیلی ترامپ چه میزان از قیمت سوخت را کاهش خواهد داد. مسأله این است که واشنگتن برای یک دستاورد احتمالی و کوتاه‌مدت داخلی، حاضر شده سیاست تحریمی خود را تعدیل کند، متحدش را زیر فشار بگذارد و در موضوع آتش‌بس نیز اعلامیه‌ای ارائه دهد که هنوز جزئیات و تضمین اجرایی روشنی ندارد.
منبع: روزنامه جام جم
