«جام‌جم ۱» و پایان وابستگی به ماهواره‌های خارجی

باشگاه خبرنگاران جوان؛ زهرا صلواتی - حالا ایران به یکی از قدرت‌های فضایی دنیا بدل شده است؛ واقعیتی که دوست و دشمن به آن اعتراف دارند و به دیده تحسین به توانایی جوانان ایرانی و اقتدار نظام  اسلامی می‌نگرند.

آخرین و جدیدترین شاهد و سند این ادعا، ماهواره «جام‌جم ۱» با نام ثبتی IRANDBS است که به‌عنوان نخستین ماهواره زمین‌آهنگ طراحی‌شده برای سازمان صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران، روز پنج‌شنبه ۲۳ بهمن‌ماه از پایگاه فضایی بایکونور قزاقستان به فضا پرتاب شد. 

بر اساس اعلام مسئولان معاونت توسعه و فناوری رسانه ملی، این ماهواره با هدف سیگنال‌رسانی صوت‌وتصویر تعاملی برای ایستگاه‌های زمینی پخش همگانی صداوسیما طراحی و به همراه ماهواره هواشناسی روسی الکترو ال (شماره ۵) و توسط موشک پروتون M با بلوک انتقال مداری DM-۰۳ راهی فضا شده است.

ماهواره «جام‌جم ۱» در گام نخست در موقعیت مداری ۹۱ درجه شرقی قرار گرفته است و ظرف کمتر از سه هفته به موقعیت نهایی خود یعنی ۳۴ درجه شرقی منتقل و در آن مستقر خواهد شد. با استقرار در این مدار، سیگنال‌های جام‌جم می‌تواند سراسر ایران، خاورمیانه، بخش‌هایی از شمال آفریقا و اروپای شرقی را تحت پوشش قرار دهد. این پروژه به‌عنوان اولین گام فنی در اجرای فناوری نوین پخش همگانی رادیو و تلویزیونی متعامل توصیف شده است و بستر ارتباطی لازم برای تثبیت این فناوری را برای صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران فراهم می‌کند.

به باور کارشناسان، ماهواره «جام‌جم ۱» برای سازمان صداوسیما یک مزیت راهبردی است، چراکه دیگر نیازی به اجاره پهنه‌های مداری از اپراتور‌های خارجی وجود نخواهد داشت. این گام از نظر امنیت داده، استقلال فنی و ثبات خدمات، ارزشی چندجانبه برای کشور دارد. این استقلال به‌ویژه در شرایط بحران یا محدودیت بین‌المللی، اهمیت حیاتی دارد و تضمین‌کننده استمرار ارتباط رسانه‌ملی با مخاطبان داخلی و برون‌مرزی خواهد بود.

 ماهواره «جام‌جم ۱» افزون بر جنبه ملی، یک پل ارتباطی بین‌المللی نیز محسوب می‌شود. این ماهواره با ظرفیت پخش همزمان چند شبکه با کیفیت بالا و توان ارسال سیگنال به مناطق وسیع، امکان انتشار پایدار شبکه‌های برون‌مرزی صداوسیما را با هزینه کمتر و کیفیت بالاتر فراهم می‌سازد. 

جمهوری اسلامی ایران تا به امروز بیش از ۳۰ ماهواره به فضا پرتاب کرده است که آخرین‌شان روز پنج‌شنبه گذشته توسط سازمان صداوسیما به نام ماهواره «جام‌جم ۱» و به عنوان نخستین ماهواره زمین‌آهنگ اختصاصی کشور، از پایگاه فضایی بایکنور در قزاقستان راهی آسمان‌ها شد. این ماهواره با ماهواره‌بر «پروتون-ام» ساخت شرکت روسی خدمات پرتاب بین‌المللی در مدار زمین قرار گرفت و قرار است زیرساخت پخش همگانی تعاملی را فراهم کند.

با پرتاب ماهواره «جام‌جم ۱» بار دیگر به دنیا ثابت شد که ایران یکی از بازیگران و قدرت‌های ماهواره‌ای دنیا است و تمام تلاش خود را برای حفظ جایگاهش در «باشگاه جهانی فضا» می‌کند. از سوی دیگر، با وجود همه تحولات منطقه‌ای و مسائل و موضوعات داخلی و خارجی قرار نیست تغییری در برنامه‌های فضایی ایران صورت بگیرد. سیاست و رویکردی که نشان می‌دهد وضعیت صنعت فضایی ایران رشد قابل‌توجهی داشته و به یک ثبات قابل اتکا رسیده است.

پرتاب ماهواره «جام‌جم ۱» گامی ضروری برای توسعه صنعت فضایی بومی کشور به شمار می‌رفت که به همت جوانان ایرانی و محققان و مهندسان داخلی کشور محقق شد. این ماهواره به منظور انتقال سیگنال‌های صوتی و تصویری تعاملی به ایستگاه‌های زمینی پخش همگانی طراحی شده است و نخستین گام فنی و عملیاتی در مسیر پیاده‌سازی فناوری پخش همگانی رادیو و تلویزیون تعاملی به شمار می‌رود.

با استقرار کامل این ماهواره، ایران صاحب زیرساخت اختصاصی برای پخش و تبادل داده‌های صوتی و تصویری در بستر فضا خواهد شد و از این پس محتوای تلویزیونی، رادیویی و چندرسانه‌ای می‌تواند مستقیما و بدون واسطه از طریق مدار به ایستگاه‌های زمینی پخش منتقل شود. ماهواره «جام‌جم ۱» از نظر کاربردی نیز امکان راه‌اندازی شبکه‌های پخش تعاملی، تلویزیون شخصی‌سازی‌شده، آرشیو‌های ابری رسانه‌ای و سرویس‌های اضطراری ملی را فراهم خواهد کرد. همچنین، این ماهواره مبنای فنی برای ایجاد سامانه هشدار سریع در مواقع بحران (مانند زلزله یا قطع ارتباطات زمینی) به حساب می‌آید. 

ماهواره «زمین‌آهنگ» نوعی ماهواره است که همیشه بالای یک نقطه ثابت روی زمین می‌ماند و حرکتش با چرخش زمین هماهنگ است. به همین دلیل ایستگاه‌های زمینی می‌توانند بدون جابه‌جایی و ردیابی مداوم، سیگنال تلویزیون، رادیو و اینترنت را از آن دریافت کنند. 

پرتاب این ماهواره، نویددهنده آن است که برنامه فضایی جمهوری اسلامی ایران با سرعت در حال عبور از مرحله تحقیق و توسعه و ورود به عرصه صنعتی شدن است. همچنین اجرای این پروژه آغازگر فصل تازه‌ای در تحول رسانه ملی است که در آن صداوسیما با تکیه بر توسعه فضایی اختصاصی خود می‌تواند مسیر ارتباطات جهانی را بدون وابستگی به زیرساخت‌های بین‌المللی دنبال کند و به جای مصرف‌کننده، به تولیدکننده و مالک فناوری تبدیل شود. دستیابی به چنین سطحی از استقلال فنی، گامی مهم در دیجیتالی‌سازی کامل نظام پخش ملی محسوب می‌شود و تأثیر آن فراتر از یک خبر تکنیکی است. این حرکت می‌تواند مدل توزیع محتوا را تغییر دهد، بازار خدمات پخشی را به سوی راه‌حل‌های تعاملی سوق دهد و به تدریج ابزار‌های نوینی را برای مشارکت مخاطب در اختیار رسانه ملی بگذارد. 

جام‌جم ۱ اکنون در مدار است و فصل جدیدی از عملیات فضایی رسانه‌ای از سوی جمهوری اسلامی ایران آغاز شده؛ فصلی که البته به تجهیزات تخصصی، نیروی انسانی ماهر و راهبرد‌های دقیق نیاز دارد.

*کارشناس رسانه