زلزله در «بیت سنی»؛ نوری المالکی و پایان عصر یکه‌تازی محمد الحلبوسی

باشگاه خبرنگاران جوان؛ محدثه رضایی*- در تاریخ پرفراز و نشیب تحولات سیاسی عراق پس از سال ۲۰۰۳، کمتر زمانی را می‌توان یافت که نام «نوری المالکی»، رهبر ائتلاف دولت قانون، تا این حد به نقطه ثقل و عامل تعیین‌کننده در صف‌بندی‌های درونی اهل سنت تبدیل شده باشد. آنچه امروز در صحنه سیاسی بغداد و استان‌های سنی‌نشین (مانند الانبار، نینوی و صلاح‌الدین) می‌گذرد، فراتر از یک اختلاف‌نظر ساده حزبی بر سر نامزد نخست‌وزیری است؛ ما شاهد فروریختن دیوار «وحدت ظاهری» اهل سنت و ظهور یک شکاف استراتژیک عمیق هستیم.

طرح احتمال نخست‌وزیری یا نقش‌آفرینی محوری نوری المالکی در دولت آینده، همچون کاتالیزوری عمل کرده که تضاد‌های پنهان، رقابت‌های عشائری و جنگ قدرت میان «محمد الحلبوسی» و بسیاری از رقبای سنتی‌اش را به سطح آورده است. این گزارش تحلیلی، ابعاد مختلف این دوپارگی، انگیزه‌های بازیگران و پیامد‌های آن برای آینده سیاسی عراق را با استناد به تحولات اخیر بررسی می‌کند.

فروپاشی اسطوره «زعامت واحد»؛ پایان عصر حلبوسی؟

بعد از دستیابی «هیبت الحلبوسی» به ریاست پارلمان، محمد الحلبوسی، رئیس سابق و جاه‌طلب پارلمان عراق و اکنون رهبر حزب تقدم، تلاش می‌کرد تا با استفاده از ابزار‌های قدرت و نفوذ مالی، خود را به عنوان «زعیم» (رهبر) اهل سنت تثبیت کند. اما موضوع انتخاب نخست‌وزیر جدید و چرخش آشکار بخش بزرگی از نخبگان سنی به سمت نوری المالکی، این تصویر را مخدوش کرده است.

بعد از تجربه موفق چارچوب هماهنگی شیعه در انتخابات اخیر، اهل سنت نیز با تشکیل «شورای سیاسی نیرو‌های سنی» به دنبال برسازی یک چتر واحد یا یکپارچگی در معادلات کلان عراق برآمدند. نخستین آزمون این تشکیلات، بحث انتخاب رئیس پارلمان بود که محمد الحلبوسی توانست اولاً کلیه رهبران درجه اول بیت سنی را با خود همراه ساخته و ثانیاً زعامت خود بر بیت سنی را به دیگر مکون‌های عراق بقبولاند؛ به طوری که گزینه مورد حمایت وی بر کرسی ریاست پارلمان تکیه زد.

با این حال، دوران ماه‌عسل زعامت رهبر حزب تقدم دیری نپایید و کشتی بیت سنی در حال تجربه شدیدترین لرزه‌هاست. غیبت معنادار «مثنی السامرایی»، رهبر ائتلاف عزم، در نشست اخیر شورای سیاسی نیرو‌های سنی در منزل «هیبت الحلبوسی» (رئیس کنونی پارلمان)، نشانه‌ای آشکار از این شکاف است. السامرایی با رد بیانیه ضد مالکی، عملاً راه خود را از حلبوسی جدا کرده و به سمت تعامل با چارچوب هماهنگی شیعیان (الاطار التنسیقی) متمایل شده است .

این شکاف ناشی از تضاد میان دو رویکرد کلان است:

۱.     رویکرد تقابلی و انحصارگرا: به رهبری حزب تقدم و شخص محمد الحلبوسی که بقای خود را در قطبی‌سازی فضا و ایجاد هراس از طرف مقابل می‌بیند.

۲.     رویکرد تعاملی و پراگماتیک: شامل ائتلاف‌های عزم، حسم و شخصیت‌های مستقل که به دنبال سهم‌گیری واقعی در قدرت از طریق تعامل با «مرکز ثقل شیعی» هستند.

جبهه موافقان مالکی؛ ائتلافِ «دشمنِ دشمنِ من»

برخلاف کلیشه‌های رایج رسانه‌ای که اهل سنت را دشمنان قسم‌خورده نوری المالکی می‌پندارند، واقعیت میدانی حکایت از یک دگردیسی سیاسی دارد. احزاب مهمی از جمله دو ائتلاف «عزم» و «حسم»، نه‌تنها مخالفت خود را کنار گذاشته‌اند، بلکه موافقت خود با مالکی و احترام کامل به گزینه چارچوب هماهنگی را رسماً اعلام کرده‌اند. به عبارت دیگر دو ضلع از ۵ ضلع اصلی عالی‌ترین و فراگیرترین تشکیلات سیاسی اهل سنت (شورای سیاسی نیرو‌های سنی) صراحتا از نخست‌وزیری نوری المالکی حمایت کردند. «احمد الجبوری» رهبر حزب جماهیر الوطنیة و ضلع سوم این تشکیلات نیز حاضر نشده رأی خود را به صورت صریح و مستقل اعلام کند.

در نتیجه عملاً وزن مخالفین و موافقین به یکدیگر بسیار نزدیک شده است. اما این تمام ماجرا نیست؛ حتی در داخل ائتلاف سیاده (یکی از دو جریان مخالف نوری المالکی) گروهی از سیاستمداران با نخست‌وزیری نوری المالکی موافقتند؛ همچنان که بخش مهمی از رهبران و جریانات سیاسی سنی خارج از این تشکیلات نیز حمایت خود از نامزد منتخب چارچوب هماهنگی شیعه را اعلام کرده‌اند.

مشعان الجبوری؛ صدای بلند تغییر

کی از بارزترین نمونه‌های این چرخش، مواضع «مشعان الجبوری»، سیاستمدار کهنه‌کار سنی است. او که همواره به صراحت لهجه شهرت دارد، اخیراً در پلتفرم‌های اجتماعی خود با ادبیاتی ستایش‌آمیز از نوری المالکی یاد کرده است. الجبوری، مالکی را «مرد قدرتمند» (الرجل القوی) توصیف کرده و با کنایه به رقبای خود (به‌ویژه جریان حلبوسی)، ابراز شادمانی کرده که وعده‌های توخالی آنان بر باد رفته است. این موضع‌گیری نشان می‌دهد که بخش‌هایی از نخبگان سنی، مالکی را نه به عنوان یک تهدید، بلکه به عنوان تنها گزینه‌ای می‌بینند که می‌تواند نظم را به ساختار سیاسی بازگرداند.

بازگشت کربولی‌ها به آغوش مالکی

جمال الکربولی، رهبر حزب الحل و از چهره‌های باسابقه استان الانبار، نیز در چرخشی آشکار به جمع حامیان مالکی پیوسته است. رسانه‌های عراقی گزارش داده‌اند که کربولی با اعلام «حمایت کامل» از مالکی، او را «بهترین گزینه برای اهل سنت از میان شیعیان» دانسته است. این اظهارنظر که در فیس‌بوک و سایر پلتفرم‌ها بازتاب گسترده‌ای داشته، ضربه‌ای مهلک به ادعای حلبوسی مبنی بر اجماع سنی‌ها علیه مالکی است. کربولی که سال‌ها با انحصارطلبی حلبوسی در الانبار مبارزه کرده، اکنون متحد طبیعی دشمنان حلبوسی شده است. لازم به ذکر است که محمد الحلبوسی حیات سیاسی خود را مدیون حزب الحل است و با حمایت این حزب به استانداری الانبار و ریاست پارلمان رسید؛ اما بعد از آن راه خود را جدا کرده و حزب تقدم را به رهبری خود تأسیس کرد. حزب الحل یکی از مهم‌ترین ارکان ائتلاف سیاده به شمار می‌رود.

منتقدین انحصارطلبی الحلبوسی در صف حامیان نوری المالکی

علاوه بر موارد فوق، بخشی از رهبران سیاسی منتقد انحصارطلبی محمد الحلبوسی نیز راه خود را از ائتلاف‌های بزرگ‌تر جدا کرده و به حمایت از نوری المالکی پرداخته‌اند. «زیاد الجنابی» که زمانی دست راست الحلبوسی به شمار می‌رفت و در زمره رهبران ارشد حزب تقدم بود، یکی از کسانی است که بعد از مشاهده انحصارطلبی الحلبوسی راه خود را جدا کرد و حالا به حمایت از نوری المالکی روی آورده است. «حیدر الملا» از دیگر سیاستمداران کلاسیک بیت سنی که تقریباً یک سال قبل حملات الحلبوسی به وی جنجال‌برانگیز شده بود، راه خود را از «خمیش الخنجر» جدا کرده و ترجیح داد به صورت علنی و قاطع از نوری المالکی حمایت کند.

همین نکته در مورد «فیصل العیساوی» نماینده استان الانبار (دژ اصلی محمد الحلبوسی) صدق می‌کند که حمایت از نوری المالکی را دستاویزی برای اعلان استقلال خود از الحلبوسی قرار داده است. «سالم العیساوی» از مخالفین قدیمی الحلبوسی در الانبار نیز از دیگر نفراتی است که در این دسته می‌توان ذکر کرد.  فعالان رسانه‌ای و تحلیلگران نزدیک به جریان‌های سنی نیز به این موج پیوسته‌اند. در پلتفرم ایکس (توییتر سابق)، حساب‌های کاربری متعددی از جمله «مرتضی» و «عراق مدیا نت»، به تحلیل این همگرایی جدید پرداخته‌اند. آنها اشاره می‌کنند که مالکی در حال جذب کسانی است که از سیاست‌های حذفی حلبوسی خسته شده‌اند. این کاربران تأکید دارند که ائتلاف جدیدی در حال شکل‌گیری است که می‌تواند نقشه سیاسی مناطق سنی‌نشین را تغییر دهد.

انگیزه‌های پنهان؛ چرا مالکی؟

این پرسش مطرح می‌شود که چرا شخصیت‌هایی که روزگاری منتقد مالکی بودند، اکنون زیر چتر او قرار می‌گیرند؟ در این زمینه به صورت خاص باید به دو نکته مهم اشاره کرد:

۱.     نیاز به «دولت مقتدر»: پس از سال‌ها بی‌ثباتی و ضعف دولت مرکزی، بخشی از نخبگان سنی به این نتیجه رسیده‌اند که امنیت مناطق آنها و جلوگیری از نفوذ گروه‌های فراقانونی، تنها در سایه یک نخست‌وزیر مقتدر با پیشینه امنیتی (مانند مالکی) ممکن است. آنها معتقدند مالکی توانایی آن را دارد که «حاکمیت قانون» را بر روابط غیررسمی حاکم کند.

۲.     تضعیف هژمونی حلبوسی:مهم‌ترین انگیزه این گروه، سیاسی است. آنها دریافته‌اند که نوری المالکی و چارچوب هماهنگی، تنها نیرو‌هایی هستند که قدرت و انگیزه لازم برای مهار جاه‌طلبی‌های محمد الحلبوسی را دارند. حمایت از مالکی در واقع «رأی منفی» به حلبوسی است. گزارش‌های رسانه‌ای تأیید می‌کنند که شخصیت‌هایی مانند «لیث الدلیمی» که توسط حلبوسی حذف شده بودند، اکنون بازگشت مالکی را فرصتی برای انتقام سیاسی می‌دانند.

قمار خطرناک حلبوسی؛ رادیکالیسم و انزوا

در سوی دیگر این دوقطبی، محمد الحلبوسی، رئیس سابق پارلمان و رهبر حزب تقدم، با درک خطر انزوا، رویکردی تهاجمی اتخاذ کرده است. او نه تنها به صراحت با نخست‌وزیری مالکی مخالفت کرده، بلکه ادبیاتی را به کار گرفته که از سوی ناظران سیاسی، «تحریک‌آمیز» تفسیر شده است: «هشدار درباره بازگشت به گذشته»

حلبوسی با یادآوری دوران نخست‌وزیری قبلی مالکی، سعی دارد با «هراس‌افکنی» پایگاه رأی خود را تحریک کند. او مدعی است که بازگشت مالکی به معنای انزوای بین‌المللی عراق و تحریم‌های احتمالی آمریکاست. با این حال، منتقدان او معتقدند که این سخنان نه از سر دلسوزی برای منافع ملی، بلکه ناشی از ترس شخصی او از دست دادن قدرت است.

این استراتژی با واکنش‌های گسترده و منفی مواجه شد. در فضای مجازی، کاربران عراقی با بازنشر سخنان حلبوسی، او را به تلاش برای فتنه‌انگیزی متهم کرده‌اند. برخی تحلیل‌ها در شبکه‌های اجتماعی مانند اینستاگرام، نشان می‌دهند که افکار عمومی نسبت به انگیزه‌های واقعی حلبوسی دچار تردید شده‌اند.

علاوه بر این، خبر‌هایی مبنی بر تلاش‌های پشت پرده برای تجزیه حزب تقدم به گوش می‌رسد. منابع خبری مانند «۹۶۴ عربی» گزارش داده‌اند که حتی در داخل حزب تقدم نیز صدا‌هایی مخالف با سیاست‌های تندروانه حلبوسی شنیده می‌شود و برخی اعضا نگرانند که تقابل مستقیم با چارچوب هماهنگی، آینده سیاسی آنان را نابود کند! تردیدی نیست که بخشی از اعضای ارشد حزب تقدم سودای دستیابی به وزارتخانه‌ها را در سر دارند و نمی‌خواهند حزبشان – حتی پیش از تشکیل کابینه – به اپوزیسیون بپیوندد و سهمی در هیئت وزیران نداشته باشد.

تحلیل راهبردی؛ مالکی به عنوان معمار جدید قدرت

نوری المالکی با هوشمندی سیاسی خاص خود، توانسته است از شکاف‌های موجود در بیت سنی بهره‌برداری کند. او با ارسال سیگنال‌های مثبت به مخالفان حلبوسی، عملاً جبهه‌ای متشکل از اهل سنت را در کنار خود ایجاد کرده است:

۱.     رهبری چندضلعی به جای تک‌صدایی: به نظر می‌رسد استراتژی مالکی و چارچوب هماهنگی، گذار از مدل «تک‌رهبری» در میان اهل سنت (مدل حلبوسی) به مدل «رهبری شورایی یا چندضلعی» باشد. در این مدل، قدرت میان عزم، حسم، بخشی از تقدم و مستقلین توزیع می‌شود. این امر باعث می‌شود هیچ‌یک از رهبران سنی نتوانند به تنهایی دولت مرکزی را به چالش بکشند.

۲.     استفاده از رسانه‌های نوین: تیم رسانه‌ای مالکی و متحدانش به خوبی از فضای مجازی برای تثبیت این روایت استفاده کرده‌اند. انتشار گسترده مواضع شخصیت‌هایی مانند مشعان الجبوری و کربولی در پلتفرم‌هایی مانند فیس‌بوک و توییتر، نشان‌دهنده یک کمپین سازمان‌یافته برای تغییر ذهنیت عمومی اهل سنت نسبت به مالکی است.

نتیجه‌گیری

آنچه مسلم است، «بیت سنی» دیگر آن قلعه نفوذناپذیری نیست که حلبوسی ادعا می‌کرد. نوری المالکی با بازیگری ماهرانه در زمین حریف، توانسته است صفوف مخالفان خود را در هم بشکند و متحدان جدیدی را جذب کند. امروز، برخلاف تبلیغات سال‌های گذشته، بخش قابل توجهی از رهبران سنی، راه نجات و ثبات سیاسی را نه در تقابل با مالکی، بلکه در تعامل سازنده با او می‌بینند. این تغییر پارادایم، می‌تواند نویدبخش فصل جدیدی از ائتلاف‌های فراطائفی در عراق باشد که در آن، منافع سیاسی بر شعار‌های قومیتی و مذهبی پیشی می‌گیرد. حوادث روز‌های آینده و نحوه واکنش نهایی شورای سیاسی اهل سنت، مسیر دولت آینده عراق را روشن‌تر خواهد کرد.

*کارشناس مسائل عراق