اوپنهایمر و سقوط علم از آسمان سینما!
منتقدان معتقدند فیلم «اوپنهایمر» روایتی یک‌سویه از ساخت بمب اتمی ارائه می‌دهد؛ که با تمرکز بر سازندهٔ بمب، قربانیان را از قاب بیرون گذاشته و در سایهٔ آرمان صلح، مسئولیت اخلاقی ساخت و استفاده از این سلاح را کم‌رنگ کرده است. به بهانهٔ روز جهانی «علم در خدمت صلح و توسعه» به این موضوع می‌پردازیم.
خبرگزاری فارس - گروه سینما: «مرگ بر مرگ ناگهانی صد هزار زندگی، در یکی دو ثانیه، با سقوط علم از آسمان»؛ این سطر از شعر محمدمهدی سیار، تصویری شاعرانه اما تکان‌دهنده از یکی از بزرگ‌ترین تناقض‌های تاریخ معاصر است؛ بمباران اتمی هیروشیما و ناگازاکی.
کریستوفر نولان با ساخت فیلم «اوپنهایمر» بار دیگر این پرونده را به عرصهٔ عمومی بازگرداند. این اثر با تمرکز بر زندگی و عذاب وجدان سازندهٔ بمب، اما با حذف تقریباً کامل تجربهٔ قربانیان، نقدهای زیادی را برانگیخت.
به بهانهٔ روز جهانی علم در خدمت صلح و توسعه به بررسی این فیلم می‌پردازیم.
اوپنهایمر به‌عنوان مدیر علمی پروژهٔ ساخت بمب اتمی، نقشی محوری در ساخت این سلاح داشت. اگرچه او و دیگر دانشمندان تصمیمی در استفاده از آن نداشتند، اما مسئولیت اخلاقی آنها در برابر پیامدهای کارشان را نمی‌توان نادیده گرفت.
این پیامدها تنها به ژاپن هم محدود نماند. آزمایش هسته‌ای ترینیتی در نیومکزیکو، پیش از بمباران ژاپن، جوامع بومی و ساکنان مناطق اطراف محل آزمایش را در معرض تشعشعات قرار داد. این جوامع در سال‌های بعد با افزایش بیماری‌هایی مانند سرطان خون و بیماری‌های قلبی مواجه شدند و در عین حال از دسترسی کافی به خدمات درمانی محروم بودند.
بنابراین، آنچه در تاریخ به‌عنوان جهشی بزرگ در دانش فیزیک ثبت شده، برای گروهی از انسان‌ها به معنای مرگ، بیماری و آسیب‌های ماندگار بوده است.
فیلم «اوپنهایمر» به‌جای آنکه مخاطب را با واقعیت انسانی بمباران اتمی مواجه کند، عمدتاً در جهان ذهنی دانشمندی باقی می‌ماند که در ساخت بمب نقش داشته است.
نولان زندگی شخصی و علمی اوپنهایمر، فشارهای سیاسی، رقابت‌های علمی و احساس گناه او را با جزئیات روایت می‌کند. اما هیچ صحنه‌ای از ژاپن و بمباران هیروشیما و ناگازاکی در فیلم وجود ندارد. شمار بیش از ۲۲۰ هزار قربانی نیز تنها در یکی از گفت‌وگوهای مربوط به بازجویی اوپنهایمر مطرح می‌شود.
الکس وودسن در مقالهٔ «اخلاق در سینما: بحثی دربارهٔ اوپنهایمر» که اول آگوست ۲۰۲۳ منتشر شد، این حذف را انتخابی قابل تأمل از منظر اخلاقی می‌داند. به اعتقاد او، فیلم با وجود نمایش عمیق تأثیر ساخت بمب بر زندگی اوپنهایمر و احساس گناه او، تجربهٔ کسانی را که مستقیماً از این سلاح آسیب دیدند، تقریباً نادیده می‌گیرد.
وودسن توضیح نولان مبنی بر اینکه فیلم تفسیری از تجربهٔ شخصی اوپنهایمر است، نه یک مستند تاریخی، را نیز قانع‌کننده نمی‌داند. به گفتهٔ او، فیلم در بخش‌هایی مانند جلسات بررسی صلاحیت امنیتی لوئیس استراوس، از زاویهٔ دید شخصیت‌هایی غیر از اوپنهایمر نیز روایت می‌شود؛ بنابراین، امکان گنجاندن صحنه‌هایی از ژاپن یا جوامع آسیب‌دیده در نیومکزیکو وجود داشته است.
از نگاه این منتقد، مسئله فقط غیبت تصاویر بمباران نیست؛ بلکه واکنش‌هایی که مخاطب از پیامدهای بمب مشاهده می‌کند، عمدتاً متعلق به سازندگان آن است؛ افرادی که بیشترشان سفیدپوست، آمریکایی و برخوردار از موقعیت اجتماعی مناسب بودند و آسیب جسمی مستقیمی از بمباران ندیدند.
امیلی زملر نیز در گزارش چهارم آگوست ۲۰۲۳ لس‌آنجلس‌تایمز، به همین نقص اخلاقی اشاره می‌کند. پل هم، نویسندهٔ کتاب «هیروشیما ناگازاکی»، معتقد است مردم ژاپن در فیلم عملاً به «یک پاورقی تاریخی» تقلیل یافته‌اند. او همچنین می‌گوید حتی زمانی که اوپنهایمر از آلوده بودن دست‌هایش به خون سخن می‌گوید، به مردم ژاپن فکر نمی‌کند و فیلم، بمب‌های اتمی را بیش از آنکه اقدامی خشونت‌آمیز نشان دهد، در قالب پیروزی آمریکا بازنمایی می‌کند.
براندون شیمودا، شاعر و نویسندهٔ ژاپنی‌آمریکایی، نیز نسبت به طرح بحث توجیه‌پذیری کشتار جمعی غیرنظامیان هشدار می‌دهد؛ بحثی که به اعتقاد او می‌تواند این تصور را تقویت کند که مشروعیت چنین فاجعه‌ای همچنان محل مجادله است.
اعتراض به حذف قربانیان از فیلم نولان، در ژاپن نیز بازتاب گسترده‌ای داشته است. گرگوری کولاکی در گزارش «بازگشت دوبارهٔ اوپنهایمر» که ۲۸ مارس ۲۰۲۴ در بولتن دانشمندان اتمی منتشر شد، به واکنش‌های جامعهٔ ژاپن و نگرانی‌ها دربارهٔ پیامدهای فرهنگی و سیاسی فیلم می‌پردازد.
گاکو تسوتاجا، هنرمند ژاپنی، معتقد است فیلم بار دیگر از منظر یک مرد سفیدپوست روایت شده و اوپنهایمر را در جایگاه قربانی قرار داده است؛ در حالی که ژاپنی‌های آسیب‌دیده از بمباران و حتی آمریکایی‌هایی که بر اثر نخستین سلاح‌های اتمی آسیب دیدند، در روایت جایی ندارند.
سوزوکی تاتسوجیرو، مهندس هسته‌ای و مقام پیشین کمیسیون انرژی اتمی ژاپن، نیز از نپرداختن فیلم به مسئولیت دولت آمریکا در تصمیم استفاده از بمب و حذف صدای قربانیان ابراز ناامیدی می‌کند.
گزارش جاستین مک‌کری در گاردین، منتشرشده در ۲۹ مارس ۲۰۲۴، واکنش بازماندگان هیروشیما را نیز بازتاب می‌دهد. تاکاشی هیرااوکا، شهردار پیشین این شهر، معتقد است به‌اندازهٔ کافی، وحشت سلاح‌های هسته‌ای در فیلم نشان داده نشده است.
توشیوکی میماکی، از رؤسای کنفدراسیون گروه‌های بازماندگان بمباران اتمی، نیز می‌گوید منتظر نمایش صحنهٔ بمباران هیروشیما بوده، اما چنین صحنه‌ای هرگز ظاهر نشده است. او تأکید می‌کند که برای دستیابی به آینده‌ای بدون سلاح هسته‌ای، باید تمام داستان، از جمله تجربهٔ قربانیان، روایت شود.
شاید صریح‌ترین واکنش به حذف قربانیان از فیلم نولان را بتوان در اظهارات جیمز کامرون مشاهده کرد. این کارگردان سرشناس، با وجود علاقه به سینمای نولان، تصمیم او برای فاصله گرفتن از نمایش پیامدهای انسانی بمباران اتمی را نوعی «طفره‌روی اخلاقی» از یک جنایت تاریخی خوانده است.
کامرون در گفت‌وگو با ددلاین گفته است فیلم تنها در یک لحظه به تأثیرات انسانی بمباران اشاره می‌کند و سپس بدون مواجههٔ مستقیم با فاجعه ادامه می‌یابد. او وعده داد در پروژهٔ «ارواح هیروشیما» مستقیماً به سراغ این موضوع برود.
«سقوط علم از آسمان» در شعر محمدمهدی سیار، استعاره از لحظه‌ای است که دانش بشری از مسئولیت انسانی خود فاصله می‌گیرد. اوپنهایمر نمونه‌ای از این تناقض تاریخی است و مناقشه پیرامون فیلم نولان نشان می‌دهد که این تناقض هنوز در عرصهٔ هنر و رسانه نیز حل نشده است.
وقتی سازندهٔ بمب در مرکز روایت قرار می‌گیرد و انسان‌هایی که با آن کشته شدند به حاشیه می‌روند، بخشی اساسی از حقیقت تاریخی ناگفته باقی می‌ماند.
روز جهانی علم در خدمت صلح و توسعه، یادآور این مسئولیت است که ارزش علم را نه فقط با آنچه می‌سازد، بلکه با آنچه بر سر انسان می‌آورد باید سنجید.
همان‌طور که دانش بدون اخلاق می‌تواند به ابزار کشتار تبدیل شود، هنر و رسانه نیز بدون وفاداری به حقیقت ممکن است ناخواسته به فراموشی قربانیان دامن بزنند.
صلح زمانی معنا پیدا می‌کند که علم در خدمت زندگی باشد و روایت تاریخ نیز اجازه ندهد صدای قربانیان زیر سایهٔ نبوغ سازندگان سلاح و البته فیلم خاموش شود!
#فیلم_اپنهایمر
#سینمای_کریستو_فرنولان
#جیمز_کامرون_کارگردان
#اپنهایمر_بمب_اتمی
#فیلم_بیوگرافی_تاریخی
مطالب مشابه را در صفحهٔ هنر و رسانه خبرگزاری فارس بخوانید.
