معنای «آزاداندیشی»؛ بیان عقیده ذیل اشراق ولی

در زمانهای که گردابِ پوچانگاری و نیهیلیسم مدرن بسیاری از جوامع بشری را در خود فروبرده است، نسخههای رهاییبخش تنها در دلِ یک اندیشهٔ پویای تمدنساز یافت میشوند؛ اندیشهای که بهصورت اجمالی در قاموس مکتب بنیانگذار انقلاب اسلامی رخ نمایانْد. اما معمای بزرگ اینجاست: چرا این حقیقت جامع، آنچنان که باید در شریانهای جزئی زندگی ما جاری نشده است؟
گروه اندیشه: پاسخ را باید در یک کلیدواژه طلایی و البته مظلوم جستوجو کرد: «آزاداندیشی». واقعیت این است که اگر حقیقت تابناکِ نهفته در دل انقلاب نتواند در فضایی آکنده از مدارا، مباحثه و همفکری با زبانِ عقل انسان امروز گره بخورد، در قفس تعصبات متوقف میماند. این گزارش تحلیلی، خوانشی است از ضرورت بازگشت به این چشمهٔ جوشان و خطر جریانهای تنگنظری که دانسته یا نادانسته، بستر شکوفایی تمدن اسلامی را سد میکنند.
تنگنظری در نقاب دیانت؛ هشدار به تحریفگران انقلاب
گام نخست برای پیریزی یک تمدن، ایجاد تفاهم و پرهیز از دفع سرمایههاست. امروز، یکی از چالشهای اصلی جامعه ما مواجهه با جریانهایی است که با بهانههای گوناگون و الصاق انواع برچسبها، تلاش میکنند چتر انقلاب را محدود سازند. آنان فضای آزاداندیشی در ذیل مکتب فکری رهبر کبیر انقلاب را مسدود کرده و وفاداران واقعی را میرانند.
این آفت چنان جدی است که نیازمند بازخوانی مداوم است. همانطور که بنیانگذار انقلاب هشدار دادهاند: «عدهای ازخدابیخبر... هرکس را که بخواهد برای فقرا و مستمندان کار کند فوراً او را کمونیست و التقاطی میخوانند... مقدسنماها با قیافهای حقبهجانب و طرفدار دین و ولایت همه را بیدین معرفی میکنند» (صحیفه امام، ج 21، ص 87). در این بینش، ارزیابی افراد نباید بر اساس سلایق شخصی، بلکه باید با ترازوی جامعیت اندیشههای والای امام صورت گیرد. وقتی این نگاه فراگیر جایش را به تنگنظریِ فردی بدهد، وحدت اجتماعی که پیشنیاز ظهور تمدن اسلامی است، آسیب جدی میبیند. اختلاف فکری اگر منجر به تضارب آرا شود عامل پیشرفت است؛ به تعبیر صریح حضرت امام: «انتقادِ بهجا و سازنده باعث رشد جامعه میشود... هیچکس نباید خود را مطلق و مبرّای از انتقاد ببیند» (صحیفه امام، ج 21، ص 178-180).
از «وحید بهبهانی» تا مظلومیت کرسیهای دانشگاه؛ درسآموزی از سنت اصیل
سنت تاریخی علمای شیعه، درخشانترین الگوی تضارب آرا و تحمل مخالف است. این ظرفیت که میتواند و باید پشتوانهٔ توسعه علوم و عبور از بحرانهای تئوریک امروز باشد، متأسفانه در چنگال برخی افراطیگریها رنگباخته است. آزادی در اسلام یک روکشِ تزئینی یا وارداتی نیست، بلکه نیازی سرشتهشده با فطرت است و بدون آن، «تولید علم و اندیشههای ژرف» زایش نمییابد.
امام شهید انقلاب که پرچمدار و بسط دهندهٔ اندیشه حضرت امام محسوب میشوند، همواره بر لزوم نهادینهسازی فضای نقد علمی پافشاری میکردند. ایشان ضمن انتقاد از هر دو رویکرد غلط (محافظهکاری متحجرانه و هرجومرج ساختارشکنانه)، یگانه راه تعالی را گشودن درهای آزادفکری دانسته و فرمودند: «آزاداندیشی در جامعهٔ ما یک شعار مظلوم است... برای مهار هرجومرج فرهنگی بهترین راه همین است که آزادی بیان در چارچوب قانون و تولید نظریه در چارچوب اسلام نهادینه شود» (در دیدار اعضای انجمن اهل قلم - 1381/11/7).
نگاهی به پیشینهٔ حوزههای علمیه، حقایق جذابی از این آزاداندیشی را روشن میکند. روایت تاریخی تعامل «صاحب حدائق» (یک چهره برجسته اخباری) با «وحید بهبهانی» (سرسختترین منتقد اخباریها) یکی از آنهاست؛ به روایت رهبر شهید انقلاب در جمع اساتید و طلاب حوزه علمیه قم: این دو روحانی و فقیه معاصر با یکدیگر، با وجود اختلافات مبنایی شدید، ساعتها با هم مباحثه میکردند و حتی شاگردان وحید بهبهانی در دروس صاحب حدائق شرکت میجستند. اگر قرار است جبههٔ انقلاب توقف نکند، راه آن حذف و تکفیر منتقدان نیست، بلکه رواج سنتی است که طلبه یا دانشجو بدون ترس از هوچیگری و برچسب، آزادانه نظر خود را عیارسنجی کند.
غدیر، کربلا و رنجِ اجمال؛ فلسفه گریه برای تاخیر در شکوفایی اسلام
برای درک ریشهایترِ موضوع باید به عمق تاریخ سفر کرد. حقیقت غدیر، نصبِ واسطهای بود تا حقیقت اجمالی اسلام توسط انسان کاملِ الهی به امری تفصیلی و کاربردی در بطن جامعه بدل شود. اما سقیفه این اتصال را قطع کرد. ما در دعای ندبه نه از روی یک نوستالژیِ صرف، بلکه برآمده از «بصیرتِ تاریخی شیعه» میگرییم که چرا ظرفیت تاریخ برای جاریشدن تفصیلی آن معارف مهیا نشد و بشر از فیض آن الگوها بازماند؛ چنانچه در متن دعای ندبه با سوز و آه میخوانیم: «أینَ الْحَسَنُ أینَ الْحُسَین» و یا میسراییم: «فَلْیبْکِ الْبَاکُون». این دعا سندی است برای بیداری که نشان میدهد برای عبور حقیقت قدسی دین به جهان مادی و عملی، نیازمند «بسترسازی» هستیم.
جلوهٔ شگفتانگیزِ دیگری از این آزاداندیشی برای رسواکردن تعصبِ باطل، در روز عاشورا رقم خورد. سیدالشهدا (ع) در آن ظلماتِ تیغ و نیزه، ابتدا از ابزار کلمه، اندیشه و دیالوگ بهره جست و خطاب به سپاه عمر سعد فرمود: «ای مردم به سخنان من گوش فرادهید و عجله نکنید، تا شما را به آنچه بر عهدهٔ من است متذکر کنم و علت آمدنم بهسوی شما را بگویم، اگر دلیل من را پذیرفتید و سخنم را حق دانستید و با من از راه انصاف عمل کردید، چهبهتر و دلیلی بر جنگیدن با من نخواهید داشت، و اگر دلیلم را منطقی ندانستید هرکاری خواستید بکنید...» (الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، ج2، ص 97). اگرچه پاسخ گوشهای بسته امثال شمر، تمسخر و شمشیر بود، اما این منش روشنگرانه، روح مردهٔ آزادفکری را که بنیامیه مسخ کرده بود، بیدار کرد و بهمرور به شکلگیری کرسیهای ۴۰۰۰ نفریِ تولید فکر در عصر امام صادق (ع) منتهی شد.
سخن آخر؛ قطبنمای حرکت در گذار تاریخ
دینداران امروز وارث امانت بزرگی هستند. مکتب ائمه هدی (ع)، مکتب پروراندن و بازنمایی عملی معارف وحیانی است. همانطور که امام حسین (ع) برای احیای منطقِ آزاداندیشانه وارد کارزار شد، رسالت فعلی ما نیز شکستن پیلهٔ جزماندیشی است. جمهوری اسلامی و مفهوم پیشروی «ولایتفقیه» چیزی نیست جز تمرینی برای همین نهضت؛ ساختاری برای پر کردن شکاف تاریخی میان دوران غیبت و طلوع آفتاب مهدویت (عج). ما اگر ادعای انتظار داریم، بویژه در این شرایط پر التهاب جنگ و تقابل سخت و حیاتی با مستکبرین جهان، راهی جز برقراری ارتباط عقلانی و ایجاد تفاهم و اتحاد نداریم؛ مسیری که در آن تفاوتِ مشربهای عرفانی، فقهی و سیاسی مانع از دوستی و همزیستی نمیشود و حقیقت دین، نهتنها متوقف، بلکه تمدنسازِ زندگی آیندگان میگردد.
«آنچه میخواهید درباره تمدنهای نوظهور و تقابل تمدن اسلام و غرب را بدانید در گروه اندیشه خواهید یافت.»
#اندیشه_اسلامی
#آزاداندیشی
#تمدن_نوین_اسلامی
#جامعه_سازی
#ولایت_فقیه
#گفتگوی_نخبگانی
#تحجر_ستیزی
#تاریخ_شیعه











