حل مسائل پیچیده کشور بدون مشارکت واقعی مردم امکان‌پذیر نیست
تجربه نشان می‌دهد که تصمیم‌گیری‌های متمرکز و راهکارهای صرفاً اداری، به‌تنهایی پاسخ‌گوی همه نیازهای جامعه نیستند و دستیابی به راه‌حل‌های پایدار، مستلزم پیوند مؤثر میان ظرفیت‌های حاکمیتی، دانش تخصصی و تجربه زیسته مردم است. در همین چارچوب، رویداد «هم‌آرا» با تأکید بر هم‌افزایی ظرفیت‌های مردمی و حل مسائل شهری با رویکرد خانواده‌محور برگزار شده است.
گروه زنان: پیچیدگی مسائل امروز جامعه، بیش از هر زمان دیگری ضرورت بازنگری در شیوه‌های حکمرانی و حل مسئله را آشکار کرده است.
در حاشیه این رویداد، با سرکار خانم دکتر فهیمه فرهمندپور، رئیس شورای فرهنگی، اجتماعی زنان و خانواده شورای عالی انقلاب فرهنگی و از حامیان این رویداد، درباره نقش مشارکت مردمی در حل مسائل کشور، ضرورت تغییر نگاه به ظرفیت‌های اجتماعی و مسئولیت نهادهای حاکمیتی در تسهیل این مسیر به گفت‌وگو نشستیم.
حکمرانی مؤثر، بدون اتصال به واقعیت زندگی مردم ممکن نیست
واقعیت این است که مسائل امروز کشور، به‌ویژه در حوزه‌های اجتماعی و شهری، از چنان پیچیدگی و درهم‌تنیدگی برخوردارند که هیچ ساختار اداری یا نهاد حاکمیتی به‌تنهایی نمی‌تواند همه ابعاد آن‌ها را به‌درستی شناسایی کند و برای حل آن‌ها به راهکاری جامع و پایدار برسد.
یکی از چالش‌های مهم در این زمینه، فاصله‌ای است که گاهی میان فرایندهای تصمیم‌گیری و واقعیت زندگی مردم شکل می‌گیرد. هنگامی که سیاست‌گذاری از تجربه زیسته جامعه فاصله داشته باشد، ممکن است مسئله به‌درستی صورت‌بندی نشود یا راهکارهای طراحی‌شده نتوانند پاسخ مناسبی به نیازهای واقعی مردم بدهند.
رویدادهایی مانند «هم‌آرا» می‌توانند زمینه‌ای برای کاهش این فاصله فراهم کنند. در چنین بسترهایی، متخصصان، دغدغه‌مندان، فعالان اجتماعی، کنشگران میدانی و گروه‌های مختلف مردم فرصت پیدا می‌کنند تا در فرایندی مشترک، مسئله را دقیق‌تر بشناسند، ظرفیت‌های موجود را شناسایی کنند و برای دستیابی به راه‌حل‌های عملی به هم نزدیک شوند.
اهمیت این رویکرد در آن است که مسئله از سطح یک مفهوم انتزاعی یا موضوعی صرفاً اداری خارج می‌شود و در ارتباط با واقعیت‌های جامعه مورد بررسی قرار می‌گیرد. به این ترتیب، امکان شکل‌گیری راهکارهایی افزایش می‌یابد که هم با نیازهای واقعی مردم تناسب دارند و هم از امکان اجرای بیشتری برخوردارند.
مشارکت مردم، جایگزین مسئولیت حاکمیت نیست
طبیعتاً نقش قانون‌گذاری، سیاست‌گذاری و تخصیص منابع را نمی‌توان نادیده گرفت و هیچ‌کس نیز مدعی نیست که مشارکت مردمی باید جایگزین مسئولیت نهادهای رسمی شود. مسئله اصلی این است که قوانین، منابع و امکانات کشور قرار است برای حل چه مسائلی، با چه شناختی از نیازهای جامعه و با استفاده از چه ظرفیت‌هایی به کار گرفته شوند.
مشارکت مردم به معنای کنار گذاشتن مسئولیت حاکمیت نیست؛ بلکه به معنای تقویت کیفیت تصمیم‌گیری و افزایش اثربخشی اقدامات است. هرچه شناخت ما از مسئله دقیق‌تر و ارتباط راهکارها با واقعیت‌های زندگی مردم نزدیک‌تر باشد، امکان استفاده درست از منابع و دستیابی به نتایج پایدار نیز بیشتر خواهد شد.
مردم صرفاً مخاطبان سیاست‌ها یا تماشاگران فرایند اداره کشور نیستند. آنان صاحبان تجربه، دانش و ظرفیت‌هایی هستند که می‌تواند در شناخت مسائل و طراحی راه‌حل‌ها نقش تعیین‌کننده داشته باشد. بسیاری از مشکلات، ابعاد محلی، اجتماعی و فرهنگی پیچیده‌ای دارند که شناخت آن‌ها بدون حضور کسانی که مستقیماً با این مسائل مواجه‌اند، دشوار خواهد بود.
از این منظر، ظرفیت مردمی یک شعار تزئینی یا اقدامی حاشیه‌ای نیست؛ بلکه سرمایه‌ای اجتماعی است که باید به رسمیت شناخته شود و امکان اثرگذاری واقعی پیدا کند.
از مردم به‌عنوان مخاطب تا مردم به‌عنوان بازیگر
نخستین ضرورت، تغییر نگاه به نقش مردم در فرایند حل مسئله است. اگر مردم را صرفاً دریافت‌کنندگان خدمات یا مخاطبان تصمیم‌های از پیش اتخاذشده بدانیم، طبیعتاً فرصت چندانی برای بروز و ظهور ظرفیت‌های آنان ایجاد نخواهد شد. اما اگر آنان را بخشی از فرایند شناخت، طراحی و اجرای راه‌حل‌ها بدانیم، شکل ارتباط نهادهای مسئول با جامعه نیز تغییر خواهد کرد.
در این مسیر، حاکمیت باید بتواند در کنار ایفای وظایف قانونی و اجرایی خود، نقش تسهیل‌گر را نیز بر عهده بگیرد؛ یعنی موانع مشارکت را کاهش دهد، زمینه ارتباط میان گروه‌های مختلف را فراهم کند و امکان پیوند میان ایده‌ها، تخصص‌ها، منابع و ظرفیت‌های اجرایی را به وجود آورد.
البته مشارکت مؤثر صرفاً به معنای شنیدن دیدگاه‌ها نیست. مهم آن است که این دیدگاه‌ها بتوانند در تصمیم‌گیری‌ها و اقدامات بعدی اثر بگذارند و برای پیگیری نتایج، سازوکار مشخصی وجود داشته باشد.
رویدادهای هم‌افزا زمانی می‌توانند به حل مسئله کمک کنند که به نقطه آغاز یک مسیر مستمر تبدیل شوند؛ مسیری که در آن، مسئله به‌درستی تعریف شود، مسئولیت‌ها مشخص باشند، ظرفیت‌های مرتبط به یکدیگر متصل شوند و نتایج اقدامات نیز مورد ارزیابی قرار گیرند.
راهی برای استفاده بهتر از ظرفیت‌های موجود
یکی از مزیت‌های هم‌افزایی این است که ظرفیت‌هایی را که ممکن است به‌صورت پراکنده وجود داشته باشند، در ارتباط با یکدیگر قرار می‌دهد. گاهی برای حل یک مسئله، لزوماً به ایجاد ساختارهای جدید یا صرف منابع گسترده نیاز نداریم؛ بلکه لازم است ظرفیت‌های موجود را بهتر بشناسیم و میان آن‌ها ارتباط مؤثرتری برقرار کنیم
ممکن است یک گروه، شناخت دقیقی از مسئله داشته باشد، گروهی دیگر از دانش تخصصی برخوردار باشد و مجموعه‌ای دیگر امکان اجرا یا ارتباط مستقیم با جامعه هدف را فراهم کند. هنگامی که این ظرفیت‌ها در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند، امکان شکل‌گیری راهکارهایی فراهم می‌شود که به‌تنهایی در دسترس هیچ‌یک از این گروه‌ها نبوده است.
البته نباید انتظار داشت که همه مسائل صرفاً با تکیه بر ظرفیت‌های مردمی و بدون حمایت‌های قانونی، مالی یا اجرایی حل شوند. نکته اصلی، استفاده هوشمندانه از مجموع ظرفیت‌های جامعه و حاکمیت است؛ به‌گونه‌ای که منابع بهتر به کار گرفته شوند، راهکارها با نیازهای واقعی تناسب بیشتری داشته باشند و زمینه استمرار و پایداری نتایج فراهم شود.
کلید گشایش مسائل کشور، در همگرایی ظرفیت‌هاست
باور من این است که ظرفیت حل مسائل کشور در اختیار یک فرد یا یک نهاد خاص نیست. این ظرفیت در بخش‌های مختلف جامعه وجود دارد و هنگامی به اثربخشی می‌رسد که بتوانیم میان آن‌ها ارتباط برقرار کنیم و زمینه همکاری و همگرایی را فراهم آوریم.
به نخبگان، فعالان اجتماعی و آحاد جامعه باید گفت که نباید نسبت به امکان اثرگذاری و تغییر منفعل باشند. بسیاری از تغییرات ماندگار، از دل تلاش‌های مستمر، همکاری‌های جمعی و ابتکارهایی شکل می‌گیرند که به‌تدریج گسترش می‌یابند و به نتایج ملموس می‌رسند.
در مقابل، تصمیم‌گیران نیز باید به این ظرفیت اعتماد کنند و برای مشارکت واقعی مردم، فرصت و سازوکار فراهم آورند. اعتماد به مردم زمانی معنا پیدا می‌کند که حضور و مشارکت آنان در فرایند حل مسئله به رسمیت شناخته شود و امکان اثرگذاری عملی داشته باشد.
رویدادهایی مانند «هم‌آرا» می‌توانند فرصتی برای تمرین این نوع مشارکت و تقویت همکاری میان بخش‌های مختلف جامعه باشند. مهم آن است که این تجربه‌ها به ارتباطاتی پایدار، اقدامات عملی و نتایج قابل ارزیابی منتهی شوند.
من به آینده این مسیر امیدوارم؛ زیرا جامعه ما از ظرفیت‌های انسانی، تخصصی و اجتماعی ارزشمندی برخوردار است. اگر این ظرفیت‌ها به‌درستی شناسایی و در کنار یکدیگر قرار گیرند، می‌توان امیدوار بود که بسیاری از مسائل پیچیده امروز، با مشارکت مؤثرتر مردم و تعامل سازنده‌تر با نهادهای مسئول، مسیر روشن‌تری برای حل پیدا کنند.
به‌منظور دسترسی پایدار به اخبار و مطالب ما، آخرین نسخه اپلیکیشن خبرگزاری فارس را می‌توانید از اینجا و در فروشگاه‌های «کافه بازار» و «مایکت» دانلود و نصب کنید.
#زنان
#هم_آرا
#شهرداری_تهران
#شورای_فرهنگی_اجتماعی_زنان
#فهیمه_فرهمندپور
