گلایه تهیه‌کننده پسر دلفینی از کم‌توجهی به سینمای انیمیشن
محمدامین همدانی، تهیه‌کننده با اشاره به کم‌توجهی به عرصه پویانمایی گفت: انیمیشن در بسیاری از دوره‌ها از اولویت کمتری برخوردار بوده است. همین کم‌توجهی‌ها باعث شده تولیدکنندگان انیمیشن ناچار شوند مسیرهای دیگری را برای ادامه فعالیت خود پیدا کنند.
خبرگزاری فارس-گروه هنر و رسانه: همزمان با روز جهانی انیمیشن می‌توان نگاه دوباره‌ای به هنری انداخت که همچون سینما سابقه‌ای طولانی در تاریخ خود دارد و تحولات شگرفی را در عرصه هنر رقم زده است. سبکی از هنر نمایشی که اگر تاریخی‌تر به آن بنگریم، او را در آثار سفالی از شهر سوخته و نقاط دیگر یافت می‌کنیم که به یادگار مانده و قرن‌ها بعد در مغرب زمین، با زبانی ساده راهی را آغاز کرد که اکنون با استودیوهای بزرگ انیمیشن‌سازی شناخته می‌شود.
به مناسبت این روز، در گفت‌وگو با محمدامین همدانی، تهیه‌کننده آثاری همچون «پسر دلفینی» و «سفینه نجات» از جایگاه انیمیشن ایران در عرصه جهانی، موانع شکل‌گیری صنعت انیمیشن، تأثیر هوش مصنوعی بر آینده این حوزه و ضرورت حمایت از تولیدات فرهنگی ویژه کودکان گفتیم. همدانی معتقد است انیمیشن ایران به پشتوانه استعدادهای انسانی و ظرفیت‌های فنی خود توانسته است در عرصه بین‌المللی جایگاه قابل‌توجهی به دست آورد، اما برای تبدیل شدن به صنعتی پایدار، همچنان به حمایت هدفمندتر و ایجاد زیرساخت‌های مناسب نیاز دارد.
فارس: به مناسبت روز جهانی انیمیشن، می‌خواهیم گفت‌وگو را با بررسی وضعیت انیمیشن ایران آغاز کنیم. شما به‌عنوان تهیه‌کننده‌ای که آثارتان در عرصه بین‌المللی نیز عرضه شده‌اند، جایگاه انیمیشن ایران را در مقایسه با دیگر کشورهای جهان چگونه ارزیابی می‌کنید؟
همدانی: انیمیشن ایران به دلیل برخورداری از نیروهای انسانی باهوش و مستعد، ظرفیت‌های قابل‌توجهی دارد. هنرمندان ایرانی به‌واسطه محدودیت‌هایی که با آن مواجه بوده‌اند، در بسیاری از موارد مهارت‌های ویژه‌ای کسب کرده‌اند و همین موضوع باعث شده است آثارشان در عرصه‌های بین‌المللی مورد توجه قرار بگیرد. نمونه این ظرفیت را می‌توان در انیمیشن‌های کوتاه و دانشجویی ایران مشاهده کرد که بارها در جشنواره‌های معتبر جهانی حضور داشته‌اند و موفق به کسب جوایز شده‌اند.
بااین‌حال، باید میان تولید انیمیشن کوتاه و تولید انیمیشن سینمایی تفاوت قائل شد. انیمیشن سینمایی برای شکل‌گیری به یک صنعت نیاز دارد؛ صنعتی که صرفاً با برخورداری از دانش فنی و مهارت هنری ایجاد نمی‌شود، بلکه مجموعه‌ای از عوامل باید در کنار یکدیگر قرار بگیرند. به همین دلیل، همه کشورها توانایی تولید مستمر انیمیشن سینمایی را ندارند.
ایران نیز حدود ۱۵ سال است که به‌صورت جدی وارد حوزه انیمیشن سینمایی شده و بخش قابل‌توجهی از این مسیر با تلاش بخش خصوصی طی شده است. بازار نسبتاً بکر این حوزه و ظرفیت‌های موجود باعث شده‌اند انیمیشن ایران، با وجود کم‌توجهی‌هایی که گاهی در فضای سینمای سلبریتی زده کشور با آن مواجه بوده، بتواند مسیر خودش را پیدا کند و در مواردی حتی در عرصه بین‌المللی بیشتر از سینمای زنده دیده شود.
یکی از مزیت‌های مهم انیمیشن این است که اساساً ظرفیت بالایی برای ارتباط بین‌المللی دارد. وقتی یک اثر انیمیشن در کشوری دیگر به نمایش درمی‌آید، کودک مخاطب لزوماً به محل تولید آن توجه نمی‌کند؛ بلکه با شخصیت‌ها، داستان و جهان اثر ارتباط برقرار می‌کند. انیمیشن از یک زبان مشترک برخوردار است که می‌تواند از مرزهای جغرافیایی عبور کند.
انیمیشن ایران نیز در این سال‌ها در عرصه بین‌المللی تجربه‌اندوزی کرده، شبکه‌های ارتباطی خود را توسعه داده و به‌تدریج در حال رشد است. البته امروز با عامل جدیدی به نام هوش مصنوعی مواجه هستیم که قواعد بازی را تغییر می‌دهد. این فناوری زمان تولید را کاهش می‌دهد، سرعت کار را افزایش می‌دهد و ممکن است ساختار تیم‌های تولید را نیز دگرگون کند؛ به‌گونه‌ای که در برخی پروژه‌ها، تیم‌های کوچک‌تر بتوانند آثاری را تولید کنند که پیش‌تر به گروه‌های بزرگ‌تری نیاز داشتند.
این تحولات می‌توانند فاصله میان شرکت‌ها را کاهش دهند، اما همزمان بازارهای جهانی را نیز تحت تأثیر قرار خواهند داد. به نظر من، در آینده نزدیک شاهد تغییر رفتار بازار خواهیم بود؛ زیرا مخاطب می‌تواند نقش مؤثرتری در تصمیم‌گیری درباره تولیدات داشته باشد و فاصله میان عرضه، دریافت بازخورد و تولید آثار بعدی کاهش پیدا کند. در نتیجه، واکنش به نیازهای مخاطب سریع‌تر و مؤثرتر خواهد شد.
فارس: با توجه به این تحولات، هوش مصنوعی تا چه اندازه می‌تواند در صنعت انیمیشن ایران نقش‌آفرین باشد؟ آیا این فناوری می‌تواند بخشی از فاصله میان ایران و کشورهای پیشرفته را از بین ببرد؟
همدانی: در گذشته، فناوری‌ها و زیرساخت‌های موردنیاز تولید باعث می‌شدند فاصله میان کشورهای درحال‌توسعه و کشورهای توسعه‌یافته بیشتر باشد. برخورداری از تجهیزات، امکانات فنی و سرمایه لازم، تأثیر مستقیمی بر توان تولید داشت. اما هوش مصنوعی در حال تغییر این وضعیت است و می‌تواند بخشی از این فاصله را کاهش دهد.
امروز ممکن است افرادی در شهرهای مختلف ایران، حتی خارج از مراکز اصلی تولید، با استفاده از هوش مصنوعی آثاری خلق کنند که قابلیت دیده شدن در نقاط مختلف جهان را داشته باشند. این فناوری تا حدی مرزهای جغرافیایی تولید را کمرنگ کرده است. به همین دلیل، در ایران نیز شاهد گسترش سریع استفاده از این فناوری هستیم و تصور می‌کنم در آینده نزدیک، هوش مصنوعی به یکی از ارکان مهم فعالیت انیمیشن‌سازان تبدیل شود.
فارس: با وجود این ظرفیت‌ها، همچنان این پرسش مطرح است که چرا انیمیشن ایران نتوانسته به یک صنعت پایدار و خودکفا تبدیل شود. از نگاه شما، مهمترین موانع پیش روی این حوزه چیست و برای عبور از آن‌ها چه باید کرد؟
همدانی: شکل‌گیری یک صنعت، به‌ویژه در حوزه رسانه، به حمایت حاکمیتی نیاز دارد. برای توضیح این موضوع، می‌توان صنعت خودروسازی ایران را مثال زد. این صنعت طی چند دهه با حمایت‌های مختلف شکل گرفته و برای توسعه آن، هم دولت هزینه کرده و هم مصرف‌کنندگان در شرایطی قرار گرفته‌اند که امکان انتخاب آزادانه از میان محصولات متنوع جهانی را نداشته‌اند و هم مردم هزینه صنعت شدن آن را می‌پرداختند. حالا اگر به صنعت رسانه، به‌خصوص انیمیشن که یکی از ابزارهای مهم ارتباط با کودکان است، نگاه کنیم، باید بپرسیم چه تعداد بازیگر جدی در این حوزه داریم و این تولیدکنندگان تا چه اندازه از حمایت حاکمیت و جامعه برخوردارند؟ با وجود اینکه حدود ۱۵ سال از شکل‌گیری جدی انیمیشن سینمایی در ایران می‌گذرد، آیا به همان اندازه که انتظار داشته‌ایم برای توسعه آن سرمایه‌گذاری کرده‌ایم؟ آیا این حوزه اکنون به مرحله‌ای رسیده است که بتواند به‌صورت پایدار به فعالیت خود ادامه دهد؟
اگر میزان توجه و سرمایه‌گذاری در حوزه انیمیشن را با برخی بخش‌های دیگر سینما مقایسه کنیم، تفاوت‌های قابل‌توجهی مشاهده می‌شود. برای مثال، می‌توان میزان جذب سرمایه در صبا را با مجموعه‌هایی مانند سیمافیلم مقایسه کرد. این مقایسه نشان می‌دهد که توجه و منابع اختصاص‌یافته به بخش‌های مختلف یکسان نبوده است. درحالی‌که این مجموعه‌ها در مقطعی از تاریخ کشور شکل گرفته‌اند، انیمیشن در بسیاری از دوره‌ها از اولویت کمتری برخوردار بوده است. همین کم‌توجهی‌ها باعث شده تولیدکنندگان انیمیشن ناچار شوند مسیرهای دیگری را برای ادامه فعالیت خود پیدا کنند؛ از جمله حرکت به سمت بازارهای بین‌المللی و تلاش برای جذب سرمایه خصوصی.
فارس: به نظر می‌رسد مسئله فقط تأمین هزینه تولید نیست، بلکه حمایت از دیده شدن و موفقیت آثار نیز اهمیت دارد. تجربه شما از تولید و اکران «سفینه نجات» در این زمینه چه بوده است؟
همدانی: «سفینه نجات» نمونه روشنی از این مسئله است. اگر این اثر را به یک مسئول یا فعال فرهنگی نشان دهید، احتمالاً تأیید می‌کند که فیلم در حال ارائه محتوایی متناسب با نیازهای فرهنگی کودکان است و برای تبیین چنین مفاهیمی در جامعه باید سرمایه‌گذاری کرد. بااین‌حال، ما این اثر را با سرمایه بخش خصوصی تولید کرده‌ایم و سه سال برای آن زمان گذاشته‌ایم. انتظار ما این بود که پس از تولید، دست‌کم در زمینه اطلاع‌رسانی و تبلیغات، حمایت‌هایی صورت بگیرد تا خانواده‌ها و کودکان بیشتری از وجود چنین اثری مطلع شوند و امکان تماشای آن را پیدا کنند.
در حوزه تلویزیون، همکاری‌هایی انجام شد که از بابت آن‌ها قدردان هستیم؛ اما در زمینه تبلیغات محیطی، با وجود تلاش‌هایی که داشتیم، حمایت موردانتظار را دریافت نکردیم. این موضوع اهمیت زیادی دارد؛ زیرا تولید یک اثر فرهنگی تنها بخشی از مسیر است. اگر اثر به مخاطب نرسد، چرخه اقتصادی تولید نیز به‌درستی شکل نمی‌گیرد. ما انتظار نداشتیم برای ساخت اثر بعدی‌مان سرمایه‌ای در اختیارمان قرار بگیرد. خواسته‌مان این بود که اجازه داده شود محصولی که با دغدغه فرهنگی و با سرمایه خصوصی تولید شده، فرصت کافی برای دیده شدن داشته باشد.
فارس: با توجه به اینکه «سفینه نجات» در حال اکران است، وضعیت فروش و استقبال مخاطبان را چگونه ارزیابی می‌کنید؟ آیا میزان استقبال با انتظارات شما مطابقت داشته است؟
همدانی: به نظر من، فروش و استقبال از فیلم خوب بوده و انتظار می‌رفت که چنین استقبالی شکل بگیرد. بااین‌حال، معتقدم این اثر می‌توانست با حمایت‌های تکمیلی، مخاطبان بسیار بیشتری داشته باشد. یکی از ظرفیت‌های مهم برای افزایش مخاطبان، اکران‌های گروهی مدارس است. با وجود توصیه‌ها و تأکیدهای وزارت آموزش‌وپرورش، استقبال مدارس از این امکان به اندازه‌ای که انتظار داشتیم نبود. یکی از دلایل این مسئله، نگرانی مدارس درباره تعطیلی زودهنگام کلاس‌ها و محدودیت‌هایی است که برای برنامه‌ریزی اردوهای دانش‌آموزی وجود دارد. درحالی‌که با برخی حمایت‌های اجرایی می‌شد این مسیر را هموارتر کرد. برای مثال، اگر امکان ارائه تخفیف در حمل‌ونقل دانش‌آموزان یا همکاری سازمان‌های اتوبوسرانی فراهم می‌شد، مدارس راحت‌تر می‌توانستند برای تماشای فیلم برنامه‌ریزی کنند.
از طرف دیگر، شرایط اقتصادی خانواده‌ها را نیز باید در نظر گرفت. امروز وقتی یک خانواده می‌خواهد برای رفتن به سینما تصمیم بگیرد، تنها هزینه یک بلیت را محاسبه نمی‌کند؛ بلکه تعداد اعضای خانواده، هزینه رفت‌وآمد و سایر مخارج را نیز در نظر می‌گیرد. مجموع این هزینه‌ها ممکن است تماشای سینما را برای برخی خانواده‌ها دشوار کند. به همین دلیل، ما به دنبال این هستیم که در صورت موافقت شورای صنفی نمایش، امکان افزایش روزهای بلیت نیم‌بها فراهم شود تا افراد بیشتری بتوانند فیلم را ببینند.
برای ما، افزایش تعداد مخاطبان اهمیت زیادی دارد. حتی اگر درآمد کمتری داشته باشیم، ترجیح می‌دهیم کودکان بیشتری این فیلم را تماشا کنند و از آن لذت ببرند. معتقدم «سفینه نجات» می‌توانست با حمایت‌های ثانویه و همراهی بیشتر نهادهای مرتبط، مسیر موفق‌تری را طی کند؛ فرصتی که متأسفانه به‌طور کامل مورد توجه قرار نگرفت.
فارس: آیا برای اکران بین‌المللی «سفینه نجات» نیز برنامه‌ریزی کرده‌اید؟ با توجه به ظرفیت جهانی انیمیشن، آینده این اثر را در بازارهای خارجی چگونه می‌بینید؟
همدانی: بله، برای اکران بین‌المللی فیلم برنامه داریم. طبق برنامه‌ای که در نظر گرفته شده، اکران گسترده «سفینه نجات» در روسیه از ۹ آوریل آغاز می‌شود و این اکران با همکاری وزارت هوانوردی روسیه انجام خواهد شد. وزارت هوانوردی روسیه یکی از وزارتخانه‌های مهم این کشور است و همکاری با چنین مجموعه‌ای می‌تواند در مسیر عرضه بین‌المللی اثر نقش داشته باشد.
فارس: یکی دیگر از موضوعات موردبحث در حوزه انیمیشن، نحوه حضور آن در جشنواره‌های سینمایی است. برخی معتقدند انیمیشن برای دیده شدن به جشنواره‌ای مستقل و سازوکاری تخصصی نیاز دارد؛ در مقابل، عده‌ای نیز بر حضور آن در جشنواره فیلم فجر تأکید می‌کنند. شما چه دیدگاهی دارید؟ آیا انیمیشن باید در جشنواره فجر با سایر آثار سینمایی رقابت کند یا به جشنواره‌ای مستقل نیاز دارد؟
همدانی: به نظر من، برای پاسخ به این پرسش لازم نیست چرخ را از ابتدا اختراع کنیم. در جهان، جشنواره‌های تخصصی انیمیشن وجود دارند که در آن‌ها جنبه‌های فنی و هنری این حوزه، از جمله متحرک‌سازی، طراحی مفهومی، طراحی شخصیت و سایر عناصر تخصصی، بررسی می‌شوند. این جشنواره‌ها جایگاه خودشان را دارند و باید از آن‌ها برای ارزیابی تخصصی انیمیشن استفاده کرد.
اما انتظاری که از جشنواره فیلم فجر داریم، متفاوت است. جشنواره فجر یک جشنواره سینمایی است و انیمیشن نیز می‌تواند در بخش‌های مختلف آن، در کنار سایر آثار سینمایی، مورد ارزیابی قرار بگیرد. مشکلی که اکنون وجود دارد، این است که گاهی حضور انیمیشن در جشنواره به یک جایزه مستقل محدود می‌شود؛ به این معنا که صرفاً جایزه‌ای برای بهترین انیمیشن در نظر گرفته می‌شود و دیگر بخش‌های داوری چندان مورد توجه قرار نمی‌گیرند. به اعتقاد من، این رویکرد برای انیمیشن کافی نیست. وقتی یک اثر انیمیشن در جشنواره سینمایی حضور پیدا می‌کند، باید امکان رقابت در بخش‌های مشترک سینما را نیز داشته باشد. برای مثال، فیلمنامه آن باید در کنار سایر فیلمنامه‌ها ارزیابی شود، کارگردانی آن باید با دیگر آثار رقابت کند و موسیقی، تدوین و سایر عناصر هنری آن نیز باید مورد قضاوت قرار بگیرند. انیمیشن فقط یک قالب تصویری متفاوت نیست؛ بلکه یک اثر سینمایی است که می‌تواند در حوزه‌های مختلف هنری و فنی حرفی برای گفتن داشته باشد. این آثار حتی در زمینه‌هایی مانند جلوه‌های ویژه بصری نیز ظرفیت رقابت دارند.
فارس: با توجه به تجربه‌هایی که در تولید انیمیشن سینمایی داشته‌اید، در حال حاضر چه برنامه‌هایی برای آینده دارید؟
همدانی: در حال حاضر، دو پروژه سینمایی را در دست انجام داریم که بازار هدف آن‌ها خارج از ایران است و برای عرضه بین‌المللی برنامه‌ریزی شده‌اند. بااین‌حال، ترجیح می‌دهم در شرایط فعلی درباره جزئیات این پروژه‌ها صحبت نکنم تا مراحل آن‌ها به نتیجه مشخص‌تری برسد.
در کنار این پروژه‌ها، در حال توسعه «سفینه نجات» نیز هستیم. امیدوارم اکران این فیلم زودتر از موعد متوقف نشود و فرصت کافی برای بازگشت سرمایه آن فراهم باشد؛ زیرا این موضوع می‌تواند در ادامه مسیر تولید ما تأثیرگذار باشد.
فارس: در پایان، به مناسبت روز جهانی انیمیشن، اگر بخواهید پیامی برای مدیران فرهنگی، خانواده‌ها و فعالان این حوزه داشته باشید، چه می‌گویید؟ چرا باید انیمیشن را جدی‌تر بگیریم؟
همدانی: روز جهانی انیمیشن فرصتی است تا اهمیت این ابزار رسانه‌ای را به مدیران، خانواده‌ها و جامعه یادآوری کنیم. باید بدانیم که انیمیشن صرفاً وسیله‌ای برای سرگرمی کودکان نیست، بلکه یکی از ابزارهای مهم ارتباط با نسل آینده است. کودکان هنوز در موقعیتی نیستند که بتوانند به‌طور کامل درباره اولویت‌های جامعه و مسائل کلان تصمیم‌گیری کنند، اما اگر از زاویه‌ای گسترده‌تر به موضوع نگاه کنیم، می‌بینیم که کودکان همواره یکی از مهمترین اولویت‌های هر کشوری هستند.
ما از طریق ابزارهای فرهنگی و رسانه‌ای با نسل آینده ارتباط برقرار می‌کنیم؛ نسلی که در سال‌های بعد مسئولیت اداره کشور، خانواده‌ها و جامعه را برعهده خواهد گرفت. انیمیشن یکی از زبان‌های مهم این ارتباط است و می‌تواند در شکل‌گیری نگرش‌ها، انتقال مفاهیم و ایجاد پیوند میان نسل‌ها نقش داشته باشد. بنابراین، باید این ابزار را جدی بگیریم و برای توسعه آن برنامه‌ریزی کنیم. روز جهانی انیمیشن بهانه‌ای است تا بار دیگر به خودمان یادآوری کنیم که نباید از ظرفیت‌های این رسانه غافل شویم؛ رسانه‌ای که می‌تواند در ساختن آینده نقش‌آفرین باشد.
#انیمیشن
#محمدامین_همدانی
#سینما
#کودک
#ایران
بمنظور دسترسی پایدار به اخبار و مطالب ما، آخرین نسخه اپلیکیشن خبرگزاری فارس را می‌توانید از اینجا و در فروشگاه‌های «کافه بازار» و «مایکت» دانلود و نصب کنید.
