اقبال لاهوری، پلی از هنر و اندیشه میان ایران و پاکستان

باشگاه خبرنگاران جوان؛ الهام قبادی -کنفرانس بینالمللی و جشنواره هنری اقبال (IQBAL) با محوریت پیوند هنر، اندیشه و همگرایی فرهنگی ایران و پاکستان، همزمان با صد و چهل و نهمین سالگرد تولد علامه اقبال لاهوری، در حوزه هنری برگزار شد؛ رویدادی که در حاشیه آن نمایشگاه تجسمی «دوستی ایران و پاکستان» با آثاری از گرافیستها و خوشنویسان ایرانی افتتاح شد و سخنرانان آن بر ماندگاری پیوند دو ملت از مسیر ادبیات و هنر تأکید کردند.
محمد مهدی دادمان، رئیس حوزه هنری، در کنفرانس بینالمللی و جشنواره هنری اقبال (IQBAL) با محوریت پیوند هنر، اندیشه و همگرایی فرهنگی ایران و پاکستان با گرامیداشت شهیدان انقلاب اسلامی و خیرمقدم به مهمانان، بر نقش فرهنگ و هنر در تقویت پیوندهای میان ملتها تأکید کرد و گفت: اندیشه و هنر میتواند فراتر از مرزهای جغرافیایی عمل کند و پیوندهای تازهای برقرار کند؛ پیوندهایی که فراتر از ماه و سال و حتی صد سال آینده است.
وی با اشاره به برگزاری این رویداد همزمان با صد و چهل و نهمین سالگرد تولد علامه اقبال لاهوری ابراز امیدواری کرد که این گردهمایی و جشنواره هنری، سرآغازی برای برنامهای بلندمدت و اقدامات مهمتر و جدیتر در سال آینده برای شناخت هرچه بیشتر اقبال لاهوری و تقویت پیوند میان ملتها باشد. اگر ما از طریق فرهنگ، اندیشه و هنر برای تعامل تلاش کنیم، حتماً افقهای تازهای در روابط دو ملت خواهیم گشود و مسیرهای تازهای را آغاز خواهیم کرد.
رئیس حوزه هنری همچنین بر ضرورت طراحی پروژههای بزرگ فرهنگی مشترک تأکید کرد و گفت: میتوان پروژههای بزرگ فرهنگی را طراحی کرد که محصول فرهنگ مشترک برای جهان یا حداقل منطقه ما حرف تازهای داشته باشد. حرکتها و جریانهای فرهنگی، هنری و اجتماعی را میتوان با پیوند فرهنگی ملتها آغاز کرد که اینها میتواند به جریانهای اثرگذار و عمیق فرهنگی منجر شود.
در ادامه علی کمیل قزلباش، پژوهشگر، اقبالشناس و مدرس زبان اردو، در این کنفرانس با موضوع «بازخوانی شخصیت سیاسی اقبال» سخن گفت و بر نسبت میان اندیشه اقبال و باور دینی، اراده سیاسی و آرمان استقلال تأکید کرد.
قزلباش افزود: در اندیشه اقبال، انسان با شناخت خویشتن، تقویت اراده، پرورش ایمان و ورود آگاهانه به عرصه عمل میتواند به مرتبهای از فکر و معنویت دست یابد که زندگی او از محدوده منافع شخصی فراتر رود و در خدمت اهداف بزرگتر قرار گیرد. به گفته وی، مفهوم «مرد مؤمن» که در اندیشه اقبال با «خودی» پیوند دارد، شخصیت مستقل و مسئول را تشکیل میدهد؛ شخصیتی که با شناخت خویش در برابر دشواریها استحکام مییابد و از امکان تغییر جهان غافل نمیماند.
این پژوهشگر زبان اردو تأکید کرد: «خودی» در اندیشه اقبال به معنای خودپرستی یا انزوای فردی نیست، بلکه نیرویی است که انسان را از بیحالی و انفعال بیرون میآورد و به او امکان میدهد در شکل دادن به سرنوشت خویش نقش فعال داشته باشد.
قزلباش در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به زندگی سیاسی و اجتماعی امام آیتالله خامنهای گفت: ایشان از دوران مبارزه با حکومت پهلوی تا ریاستجمهوری و رهبری جمهوری اسلامی، برای استقلال ایران، حفظ هویت اسلامی، مقاومت در برابر فشارهای خارجی و تقویت ظرفیتهای علمی و اقتصادی کشور تلاش کردهاند. به گفته وی، این مسیر گستردهای برای مطالعه نسبت میان باور دینی، اراده سیاسی و آرمان استقلال فراهم آورده است.
وی همچنین به تلاش اقبال برای بیان مفاهیم قرآنی و عرفانی در قالب زبانی نو و متناسب با مسائل عصر او اشاره کرد و گفت: اقبال در این مسیر از میراث مولانا، حافظ، سعدی و دیگر شاعران فارسیزبان بهره گرفت و در عین وفاداری به سنت، ضرورت حرکت و بازاندیشی را نیز مورد توجه قرار داد. امام آیتالله خامنهای نیز با ادبیات فارسی و فرهنگ اسلامی آشنایی و علاقه داشتهاند و در سخنان عمومی خود به ادبیات و شعر توجه نشان دادهاند. به گفته وی، ایشان از اقبالشناسان بزرگ جهان هستند و کتابشان امروز نیز برای پژوهشگران اهمیت دارد.
سخنران این نشست در ادامه با اشاره به مفهوم «مرد مؤمن» در اندیشه اقبال گفت:چنین انسانی باورهای خود را به نیروی عمل تبدیل میکند و ایمان او در اراده، تصمیمگیری، شجاعت و احساس مسئولیت آشکار میشود. به گفته وی، چنین انسانی در برابر موانع تاریخی و اجتماعی تسلیم نمیشود و برای تحقق اهداف خود از توانایی فکری و عملی بهره میگیرد.
در ادامه مراسم، دکتر عبدالرئوف رفیقی، رئیس آکادمی اقبال پاکستان، با موضوع «فلسفه خودی و نگاه اقبال به جهان اسلام» به ایراد سخنرانی پرداخت.
رفیقی در سخنان خود «خودی» را نه دعوت به گوشهنشینی، بلکه نیروی درونی انسان برای بازیابی کرامت و مسئولیتپذیری معرفی کرد و تأکید کرد: این مفهوم در اندیشه اقبال، فرد مسلمان را از انفعال بیرون میآورد و او را برای حضور آگاهانه و سازنده در جهان آماده میسازد. به باور او، خودی در خوانش اقبال، پاسخی به بحران هویت و عقبماندگی جهان اسلام است؛ پاسخی که ریشه در پرورش اراده، ایمان و عمل دارد. صدای این متفکر مسلمان «در سطح جهانی طنینانداز است و از مرزهای نژادی و جغرافیایی فراتر میرود». او این ویژگی را نشانه ظرفیت اندیشه اقبال برای گفتوگو با انسان معاصر، مستقل از تعلقات ملی و قومی، توصیف کرد.
رفیقی نگاه اقبال به جهان اسلام را نگاهی مبتنی بر بیداری مشترک و مسئولیتپذیری امت اسلامی دانست و گفت:اقبال با بازخوانی میراث دینی و عرفانی، در پی احیای پیوندهای درونی جهان اسلام و تبدیل آن به یک هویت زنده و اثرگذار بود. این نگاه امروز نیز میتواند مبنایی برای همکاریهای فکری و فرهنگی میان ملتهای مسلمان باشد.
رئیس آکادمی اقبال پاکستان با اشاره به پیشینه همکاریهای این نهاد با مراکز علمی و فرهنگی ایران، از آمادگی آکادمی اقبال برای تأسیس «گوشه آثار اقبالشناسان ایرانی» در پاکستان خبر داد و ایران را یکی از فعالترین عرصههای اقبالپژوهی در جهان توصیف کرد. ضرورت استفاده از ظرفیت مشترک دو کشور برای معرفی هرچه بهتر اندیشه اقبال در سطح منطقه و جهان مهم است
رفیقی در بخش دیگری از سخنان خود، آکادمی اقبال پاکستان را «رسمیترین سازمان تجمیع آثار و پژوهشهای اقبالشناسی» معرفی کرد و از آمادگی این نهاد برای گسترش همکاریهای علمی و پژوهشی با نهادهای ایرانی، از جمله حوزه هنری، سخن گفت.
سفیر جمهوری پاکستان، عمران احمد صدیقی، نیز به مناسبت سالروز میلاد علامه محمد اقبال گفت: شاید مهمترین سهم اقبال در اندیشهٔ مدرن، فلسفهٔ او دربارهٔ «خودی» باشد؛ یعنی خودشناسی و تعالی خویش. اقبال انسانهایی را آرزو داشت که تسلیم شرایط نشوند، کورکورانه از دیگران تقلید نکنند و زیر بار سلطهٔ فکری و سیاسی نروند. یکی دیگر از ابعاد مهم اندیشهٔ اقبال، دیدگاه او نسبت به اتحاد مسلمانان بود. او معتقد بود که تفاوتهای نژادی، زبانی، ملی و هویتی-مذهبی هرگز نباید به موانعی برای برادری و پیشرفت جمعی تبدیل شوند. آرمان او دنیای منزوی نبود، بلکه تمدنی بود که به اندازهٔ کافی به خود باور داشته باشد تا بر اساس برابری، دانش و احترام متقابل با دیگران تعامل کند.
وی افزود: اقبال به ما یادآوری میکرد که همبستگی باید به همکاری در عمل، تبادل اقتصادی و تعهد مشترک به صلح تبدیل شود. امروز که جوامع ما با عدم قطعیت، فشارهای اقتصادی، تحولات فناورانه و رقابتهای ژئوپلیتیک روبهرو هستند، پیام اقبال اهمیت تازهای مییابد. او ما را ترغیب میکرد که تماشاگر تاریخ نباشیم، بلکه نویسندگان آن باشیم. او جوانان ما را به چالش میکشد تا تقلید را با نوآوری، انفعال را با کارآفرینی و ناامیدی را با عزم و اراده جایگزین کنند. از دیدگاه اقبال، آموزش به معنای بیداری خرد و منش بود. او به دنبال نسلی بود که به هویت فرهنگی خود اعتماد داشته باشد.
وی عنوان کرد:به عنوان سفیر پاکستان در ایران، در این بعد از میراث او معنای خاصی مییابم. پاکستان و ایران از پیوند تمدنی چشمگیری برخوردارند؛ رابطهٔ فرهنگی ما بسیار دیرینهتر از مرزهای سیاسی مدرن ماست. اقبال یکی از والاترین جلوههای این میراث مشترک را به نمایش گذاشته است. پیام او فرصتی را برای ما فراهم آورد تا دوستی خود را تقویت کنیم، تعامل فکری خود را عمیقتر سازیم و میان نسلهای جوانمان پل بسازیم. اقبال تنها به دنبال تحسین ما نبود، بلکه میخواست ما او را درک کنیم، دربارهٔ خود پرسشگری کنیم و بر طبق پیام او عمل کنیم. ادای دین واقعی به اقبال تنها خواندن شعر وی در سالروز تولدش نیست، بلکه پرورش همان انسانها و جوامعی است که او در ذهن میپروراند.











