اهل‌بیت چگونه دل‌های عامه امت را به‌سوی محبت خود سوق دادند؟

باشگاه خبرنگاران جوان- اگر بخواهیم ریشه‌های حفظ وحدت اسلامی را در مکتب اهل‌بیت علیهم السلام دنبال کنیم، باید به سیره امیرالمؤمنین علیه السلام بازگردیم؛ آنجا که با وجود اعتقاد روشن خود به حقانیت خویش در مسئله خلافت، از اقدامی که می‌توانست اساس جامعه نوپای اسلامی را با خطر جدی روبه‌رو کند، پرهیز کردند. حضرت در خطبه شقشقیه می‌فرمایند: «فَرَأَیْتُ أَنَّ الصَّبْرَ عَلَی هَاتَا أَحْجَی؛ فَصَبَرْتُ وَفِی الْعَیْنِ قَذًی وَفِی الْحَلْقِ شَجًا». یعنی شرایطی را که پیش آمده بود، به‌گونه‌ای دیدند که صبر و بردباری را عاقلانه‌تر دانستند. این سخن نشان می‌دهد که حفظ اساس جامعه اسلامی برای امیرالمؤمنین علیه السلام چنان اهمیت داشت که با وجود رنجی سنگین، از اقدامی که می‌توانست به شکاف و درگیری گسترده میان مسلمانان منجر شود، خودداری کردند.

این رویکرد در سیره دیگر امامان نیز ادامه پیدا کرد؛ با این تفاوت که آنان در شرایط مختلف، شیوه‌های متفاوتی برای حفظ جامعه اسلامی و تقویت جایگاه اهل‌بیت علیهم السلام در پیش گرفتند. یکی از روشن‌ترین نمونه‌ها، توصیه‌های امام صادق علیه السلام است. حضرت به شیعیان می‌فرمودند: «إِیَّاکُمْ أَنْ تَعْمَلُوا عَمَلًا یُعَیَّرُونَّا بِهِ»؛ مبادا کاری انجام دهید که به سبب آن ما را سرزنش کنند. سپس فرمودند: «کُونُوا لِمَنِ انْقَطَعْتُمْ إِلَیْهِ زَیْنًا وَلَا تَکُونُوا عَلَیْهِ شَیْنًا»؛ برای کسانی که به آنان منسوبید، زینت باشید، نه مایه ننگ و عیب. در ادامه نیز از شیعیان خواستند در میان آنان نماز بخوانند، از بیمارانشان عیادت کنند و در تشییع جنازه‌هایشان حاضر شوند. این روایت در الکافی آمده است و نشان می‌دهد که امام صادق علیه السلام حتی در دوره‌ای که اختلافات اعتقادی عمیقی وجود داشت، بر تعامل اجتماعی و اخلاقی با دیگر مسلمانان تأکید داشتند.

نکته مهم‌تر این است که اهل‌بیت علیهم السلام وحدت را به معنای کنار گذاشتن عقاید شیعه نمی‌دانستند. آنان در همان حال که بر ولایت و معارف اهل‌بیت تأکید می‌کردند، اجازه نمی‌دادند اختلاف اعتقادی به بداخلاقی و نفرت اجتماعی تبدیل شود. امام صادق علیه السلام در تعبیری دیگر می‌فرمایند: «کُونُوا لَنَا زَیْنًا وَلَا تَکُونُوا عَلَیْنَا شَیْنًا، قُولُوا لِلنَّاسِ حَسَنًا، وَاحْفَظُوا أَلْسِنَتَکُمْ، وَکُفُّوهَا عَنِ الْفُضُولِ وَقَبِیحِ الْقَوْلِ»؛ برای ما زینت باشید، نه مایه عیب؛ با مردم نیکو سخن بگویید و زبان خود را از سخنان زشت نگه دارید. این دستور، به‌خوبی نشان می‌دهد که دفاع از اهل‌بیت قرار نبود با ادبیات توهین‌آمیز و تحریک دیگران انجام شود.

از امام باقر و امام صادق علیهما السلام به بعد، یکی از مهم‌ترین شیوه‌های اهل‌بیت برای گسترش معارف تشیع، علم و اخلاق بود. امام باقر علیه السلام در دوره‌ای توانستند بخش مهمی از معارف دینی را تبیین کنند و امام صادق علیه السلام نیز با شکل دادن به یک جریان علمی گسترده، شاگردان فراوانی را تربیت کردند. حتی در روایت منقول از امام صادق علیه السلام آمده است که خداوند به‌وسیله پدرشان امام باقر علیه السلام راه‌های دانش، احکام و معارف دینی را برای مردم گشود؛ به‌گونه‌ای که مردم پس از آن برای فراگیری این معارف به اهل‌بیت نیازمند شدند. بنابراین، مسیر اصلی آنان برای جذب جامعه به مکتب اهل‌بیت، علم، تربیت و اخلاق بود؛ نه تحریک اختلافات مذهبی.

این روش در دوره امام رضا علیه السلام نیز به شکل برجسته‌ای دیده می‌شود. امام رضا علیه السلام در مجالس علمی مأمون با عالمان ادیان و مکاتب مختلف به گفت‌و‌گو و مناظره می‌پرداختند و از طریق استدلال و گفت‌وگوی علمی، معارف اهل‌بیت را تبیین می‌کردند. در گزارش‌های مربوط به این مناظرات، از گفت‌وگوی ایشان با جاثلیق، رأس‌الجالوت و دیگر عالمان سخن گفته شده است؛ بنابراین امام رضا علیه السلام برای دفاع از مبانی اعتقادی شیعه نیازی به توهین به طرف مقابل نداشتند، بلکه با حکمت و علم وارد گفت‌و‌گو می‌شدند و همین روش می‌توانست مخاطب را به حقیقت نزدیک کند.

حتی در دوره‌های بعد و در زمان امام هادی و امام حسن عسکری علیهما السلام نیز همین خط تربیتی ادامه داشت. از امام هادی علیه السلام نقل شده است: «اتَّقُوا اللهَ وَکُونُوا زَیْنًا وَلَا تَکُونُوا شَیْنًا، جُرُّوا إِلَیْنَا کُلَّ مَوَدَّةٍ، وَادْفَعُوا عَنَّا کُلَّ قَبِیحٍ»؛ تقوای الهی داشته باشید، زینت ما باشید نه مایه عیب ما، محبت مردم را به سوی ما جلب و هر زشتی را از ما دور کنید. این تعبیر بسیار مهم است؛ یعنی شیعه فقط مسئول حفظ عقیده خود نیست، بلکه رفتار او باید به گونه‌ای باشد که دیگران را به محبت اهل‌بیت نزدیک کند، نه اینکه آنان را از اهل‌بیت متنفر کند.

بنابراین، وقتی از «وحدت» در مکتب اهل‌بیت سخن می‌گوییم، نباید آن را به معنای حذف مرز‌های اعتقادی یا سکوت در برابر اختلافات فکری بدانیم. وحدت در منطق عترت یعنی حفظ جامعه اسلامی، پرهیز از تبدیل اختلاف به دشمنی، رعایت اخلاق و استفاده از علم و منطق برای معرفی حق. سیره امیرالمؤمنین علیه السلام در ماجرای خلافت، سفارش‌های امام باقر و امام صادق علیهما السلام درباره خوش‌رفتاری با مسلمانان و روش علمی امام رضا علیه‌السلام، همگی نشان می‌دهند که اهل‌بیت برای گسترش مکتب خود، به جای نفرت‌آفرینی، مسیر اخلاق و معرفت را دنبال می‌کردند. از همین رو، اگر امروز هیئتی به نام اهل‌بیت فعالیت می‌کند، باید بیش از هر چیز مراقب باشد که رفتارش «شین» و مایه بدنامی مکتب اهل‌بیت نباشد، بلکه همان‌گونه که امام صادق علیه السلام فرمودند، «زین» اهل‌بیت باشد؛ یعنی رفتارش مردم را به محبت اهل‌بیت و در نهایت به وحدت و همدلی امت اسلامی نزدیک کند.

منبع: تسنیم