دانشکده‌های علوم انسانی باید از رشته‌محوری به مسئله‌محوری تغییر کنند
باشگاه خبرنگاران جوان - عبدالحسین خسروپناه، دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی، در نشست مشترک شورای تحول و ارتقای علوم انسانی و معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست‌جمهوری، با تشریح دستاورد‌های تحول علوم انسانی در کشور، بر ضرورت بازنگری در ساختار دانشگاه‌ها، تغییر رویکرد آموزش و پژوهش از رشته‌محوری به مسئله‌محوری و تربیت متخصصان توانمند برای حل مسائل فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی تأکید کرد.
وی با قدردانی از تلاش‌های سعیدرضا عاملی، رئیس شورای تحول و ارتقای علوم انسانی، و حسین افشین، معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان رئیس‌جمهور، اظهار کرد: در سال‌های گذشته اقدامات ارزشمندی در حوزه تحول علوم انسانی انجام شده که نادیده‌گرفتن آنها بی‌انصافی است.
خسروپناه همچنین با اشاره به برگزاری رویدادی با حضور حدود ۱۱۰ شرکت فعال در حوزه صنایع خلاق در اصفهان، این اقدام را نمونه‌ای از فعالیت‌های مؤثر در توسعه فناوری و نوآوری دانست.
۱۰ دستاورد تحول علوم انسانی در کشور
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به فعالیت‌های شورای عالی انقلاب فرهنگی، معاونت علمی، دانشگاه‌ها و پژوهشگاه‌ها گفت: دستاورد‌های تحول علوم انسانی را می‌توان در ۱۰ محور اصلی دسته‌بندی کرد.
وی نخستین محور را سیاست‌گذاری و تنظیم‌گری و دومین محور را توسعه فلسفه‌های مضاف دانست و افزود: تقویت بنیان‌های فکری علوم انسانی و گسترش پژوهش‌های کاربردی در حوزه علوم انسانی بومی و اسلامی از اقدامات مهمی است که به تولید کتاب‌ها و مقالات علمی متعدد منجر شده است.
خسروپناه با اشاره به بازنگری برنامه‌های آموزشی اظهار کرد: چهارمین محور، به‌روزرسانی سرفصل‌های ۱۶ رشته علوم انسانی با رویکرد اسلامی است که در مقاطع کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری دنبال شده است.
وی توجه به اشتغال فارغ‌التحصیلان علوم انسانی را پنجمین دستاورد عنوان کرد و گفت: در دوره جدید، تعاملاتی با سازمان اداری و استخدامی کشور برای رفع بخشی از موانع اشتغال دانش‌آموختگان این حوزه صورت گرفته است.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی ادامه داد: توسعه کرسی‌های نظریه‌پردازی، ساماندهی صنایع خلاق فرهنگی از جمله اسباب‌بازی و صنایع دستی، راه‌اندازی شرکت‌های دانش‌بنیان علوم انسانی در پارک‌های علم و فناوری و ایجاد مراکز رشد و نوآوری از دیگر اقدامات انجام‌شده است.
وی ایجاد ساختار‌های تخصصی جدید در دانشگاه‌ها را نهمین محور دانست و افزود: دانشگاه آزاد اسلامی با تشکیل معاونت علوم انسانی، توجه مستقلی به این حوزه پیدا کرده است. همچنین ایجاد دانشکده حکمرانی در دانشگاه تهران و شکل‌گیری ساختار‌های مرتبط با مطالعات خانواده در برخی دانشگاه‌ها از دیگر نمونه‌هاست.
خسروپناه دهمین محور را توسعه همکاری دانشگاه‌ها و پژوهشگاه‌ها با دستگاه‌های اجرایی و اجتماعی از جمله کمیته امداد امام خمینی (ره) و سازمان بهزیستی عنوان کرد.
خلأ اصلی تحول علوم انسانی در حکمرانی منابع انسانی است
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با طرح این پرسش که چرا با وجود اقدامات متعدد، زیست‌بوم علوم انسانی هنوز به شکل مطلوب توسعه نیافته است، اظهار کرد: باید مشخص کنیم گره اصلی کجاست. صرف تأکید بر ادامه فعالیت‌های گذشته، پاسخ کاملی به این مسئله نیست.
وی افزود: در سال‌های گذشته معمولاً مسیر تحول علوم انسانی را از فلسفه و مبانی نظری آغاز کرده‌ایم و تلاش داشته‌ایم با تولید نظریه به حل مسائل جامعه برسیم. به عبارت دیگر، حرکت ما بیشتر از فلسفه به سمت حل مسئله بوده است.
خسروپناه تأکید کرد: به نظر من، خلأ اصلی در حکمرانی منابع انسانی علوم انسانی است. آنچه نیاز داریم، توانمندسازی عالمان و متخصصانی است که بتوانند مسائل واقعی فرهنگی و اجتماعی را شناسایی و برای آنها راهکار ارائه کنند.
وی تصریح کرد: توسعه ساختارها، مراکز رشد و کرسی‌های نظریه‌پردازی ضروری است، اما تا زمانی که نیروی انسانی توانایی تبدیل دانش به راهکار عملی را نداشته باشد، این اقدامات به‌تنهایی کافی نخواهد بود.
مسیر تحول علوم انسانی باید از مسئله به فلسفه تغییر کند
خسروپناه با اشاره به مباحث مطرح‌شده در نشستی تخصصی با دعوت احمدوند گفت: پیشنهاد من این است که مسیر متداول تحول علوم انسانی را تغییر دهیم و به جای حرکت از فلسفه به حل مسئله، از مسائل واقعی جامعه آغاز کنیم و سپس به سراغ مبانی علمی، نظری و فلسفی برویم.
وی افزود: ابتدا باید مسائل اصلی کشور مانند آسیب‌های اجتماعی، جمعیت، خانواده، سالمندی، توسعه اقتصادی و صنایع خلاق فرهنگی را شناسایی کنیم و سپس ساختار‌های آموزشی و پژوهشی را متناسب با آنها سامان دهیم.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی تأکید کرد: این پیشنهاد به معنای کنارگذاشتن فلسفه و مبانی نظری نیست، بلکه هدف آن برقراری ارتباط مؤثر میان دانش نظری و مسائل انضمامی جامعه است.
پیشنهاد ایجاد دانشکده‌های مسئله‌محور در دانشگاه‌ها
خسروپناه با انتقاد از ساختار صرفاً رشته‌محور دانشکده‌های علوم انسانی اظهار کرد: امروز دانشکده‌هایی مانند ادبیات، روان‌شناسی، جامعه‌شناسی و اقتصاد داریم که بر اساس رشته‌های علمی سازمان‌دهی شده‌اند، اما این ساختار به‌تنهایی نمی‌تواند نیروی انسانی مورد نیاز برای حل مسائل پیچیده جامعه را تربیت کند.
وی افزود: پیشنهاد می‌کنم در کنار ساختار‌های موجود، دانشکده‌های موضوعی و مسئله‌محور ایجاد شوند؛ برای نمونه، می‌توان دانشکده آسیب‌های اجتماعی، دانشکده جمعیت و خانواده، دانشکده توسعه اقتصادی و دانشکده صنایع خلاق فرهنگی راه‌اندازی کرد.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی ادامه داد: در این دانشکده‌ها، مسئله اصلی مبنای فعالیت قرار می‌گیرد و استادان و پژوهشگران رشته‌های مختلف برای شناخت ابعاد آن و ارائه راهکار همکاری می‌کنند.
وی تأکید کرد: این رویکرد باید در پژوهشکده‌ها نیز مورد توجه قرار گیرد تا فعالیت‌های علمی به مسائل اولویت‌دار کشور نزدیک‌تر شود.
دانشکده‌های موضوعی باید دو رویکرد حکمی و حکمرانی داشته باشند
خسروپناه با تأکید بر ضرورت حفظ جایگاه علوم بنیادی گفت: ایجاد دانشکده‌های مسئله‌محور به معنای حذف رشته‌هایی مانند فلسفه نیست. همان‌گونه که ریاضیات در کنار مباحث نظری، شاخه‌های کاربردی و محاسباتی دارد و در حل مسائل الگوریتمی و هوش مصنوعی نقش‌آفرینی می‌کند، فلسفه نیز باید بتواند به مبانی موضوعات مشخص بپردازد.
وی افزود: اگر فلسفه صرفاً به مباحث هستی‌شناسی و معرفت‌شناسی محدود بماند، نمی‌تواند تمامی نیاز‌های نظری دانشکده‌های موضوعی را پاسخ دهد.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی تصریح کرد: هر دانشکده مسئله‌محور باید دو رویکرد داشته باشد؛ نخست رویکرد حکمی و نظریه‌پردازی برای تبیین مبانی علمی موضوع و دوم رویکرد حکمرانی برای تبدیل دانش به راهکار‌های اجرایی.
ضرورت طراحی الگوی بلوغ فناوری متناسب با علوم انسانی
خسروپناه با اشاره به شاخص سطح آمادگی فناوری یا TRL در علوم فنی و مهندسی اظهار کرد: می‌توان متناسب با ویژگی‌های علوم انسانی نیز الگویی برای ارزیابی مراحل رشد ایده‌ها، تبدیل آنها به نظریه و در نهایت ارائه راهکار‌های کاربردی طراحی کرد.
وی افزود: در حال حاضر، فاصله زیادی میان ایده‌های علوم انسانی و حل مسائل واقعی وجود دارد؛ زیرا بسیاری از فعالیت‌های علمی از مسائل انضمامی آغاز نشده‌اند و عمدتاً بر مطالعه نظریه‌های موجود متمرکز بوده‌اند.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی تأکید کرد: مطالعه نظریه‌ها اهمیت دارد، اما باید فرایندی ایجاد شود که مسائل واقعی جامعه نقطه آغاز پژوهش باشند و دانش تولیدشده بتواند به حل آنها کمک کند.
اجرای آزمایشی دانشکده آسیب‌های اجتماعی در دانشگاه علامه
خسروپناه با ارائه پیشنهادی اجرایی اظهار کرد: انتظار نداریم دانشگاه‌ها یکباره ساختار خود را تغییر دهند، بلکه می‌توان این الگو را ابتدا به‌صورت محدود و آزمایشی اجرا و نتایج آن را ارزیابی کرد.
وی افزود: برای نمونه، دانشگاه علامه طباطبایی می‌تواند به‌صورت گلخانه‌ای یک دانشکده مسئله‌محور مانند دانشکده آسیب‌های اجتماعی راه‌اندازی کند، بدون آنکه نیازمند جذب هیئت علمی جدید باشد.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی ادامه داد: می‌توان از استادان موجود در رشته‌های روان‌شناسی، جامعه‌شناسی، مدیریت، اقتصاد و مردم‌شناسی استفاده کرد و گروه‌های آموزشی و پژوهشی را بر اساس مسائل مشخص سامان داد.
وی تصریح کرد: چنین الگویی بار مالی قابل توجهی به دانشگاه تحمیل نمی‌کند و در عین حال، امکان طراحی رشته‌های جدید و تربیت متخصصان توانمند در حل مسائل اجتماعی را فراهم می‌سازد.
خسروپناه با اشاره به نقش وزارت علوم گفت: شورای گسترش آموزش عالی می‌تواند از اجرای این طرح حمایت کند و وزارت علوم نیز اختیارات لازم را برای راه‌اندازی آزمایشی دانشکده‌های موضوعی در اختیار دانشگاه منتخب قرار دهد.
برنامه‌های گذشته ادامه یابد؛ شورای تحول از الگوی جدید حمایت کند
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی تأکید کرد: پیشنهاد ایجاد دانشکده‌های مسئله‌محور به معنای توقف اقدامات گذشته نیست. برنامه‌های اشتغال‌زایی، بازنگری سرفصل‌های آموزشی، توسعه پژوهش‌های کاربردی، حمایت از صنایع خلاق و تقویت مراکز نوآوری باید با قوت ادامه پیدا کنند.
وی افزود: در کنار این فعالیت‌ها، لازم است الگوی جدید تربیت نیروی انسانی نیز آزمایش شود تا بتوان میزان اثربخشی آن را در حل مسائل کشور بررسی کرد.
خسروپناه در پایان با تأکید بر ضرورت حمایت جمعی از برنامه‌های تحولی اظهار کرد: اجرای چنین تحولاتی دشوار است و نباید مسئولیت آن صرفاً بر عهده یک فرد قرار گیرد. شورای تحول و ارتقای علوم انسانی باید از مجریان طرح حمایت کند و در مراحل طراحی، اجرا و ارزیابی در کنار آنان باشد.
وی ابراز امیدواری کرد با همکاری شورای تحول، وزارت علوم و دانشگاه‌های کشور، زمینه اجرای آزمایشی دانشکده‌های مسئله‌محور فراهم شود و الگویی جدید برای تربیت متخصصان توانمند در حل مسائل فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی شکل بگیرد.
