اگر حیات هرگز پدید نمیآمد، زمین چه شکلی بود؟

باشگاه خبرنگاران جوان؛ جواد فراهانی - یک مطالعه تازه ضمن بازنگری در پرسشهایی پیرامون نقش حیات در شکلدهی به سیاره زمین، پرتویی تازه بر «فرضیه گایا» (Gaia hypothesis) افکنده است.
فرضیه گایا چیست؟
این فرضیه که نباید با فرضیه «تیا» (Theia) اشتباه گرفته شود بیان میکند که حیات بر روی زمین به گونهای با محیط فیزیکی خود تعامل دارد که به حفظ شرایط زیستپذیر در سیاره کمک میکند و در واقع نوعی تعادل سیارهای پدید میآورد.
در این پژوهش جدید که به سرپرستی اخترزیستشناس، سامانتا گیلبرت-جانیزیک (Samantha Gilbert-Janizik) از دانشگاه واشنگتن انجام شده، محققان به گذشته بازگشتند تا بررسی کنند که زمین طی میلیاردها سال، بدون چنین تأثیرات زیستیای، چگونه ممکن بود تکامل یابد. آنها پرسشی بنیادین را مطرح کردند: آیا وجود حیات پیششرطی برای حفظ قابلیت سکونتِ بلندمدت در یک سیاره سنگی است؟
دانشمندان چگونه این شبیهسازی را انجام دادند؟
این تیم پژوهشی یک مدل رایانهای پیشرفته از زمینی بدون حیات طراحی کردند که تمام مؤلفههای دیگر محیط فیزیکی آن از هسته، گوشته و پوسته گرفته تا جو، اقیانوسها و ورود انرژی خورشیدی را در بر میگرفت. آنها ۱۹ ویژگی کلیدی سیارهای، نظیر شار گرمایی، شیمی اقیانوسها و دمای سطح را شبیهسازی کردند و روند تحول آنها را در بازهای ۵ میلیارد ساله از زمان شکلگیری زمین تا حدود ۵۰۰ میلیون سال در آینده مورد بررسی قرار دادند.
آنها به چه نتایجی دست یافتند؟
مشخص شد که فقدان حیات، تفاوت چشمگیری در چگونگی تحولات سیاره طی میلیاردها سال ایجاد نمیکند؛ البته با یک استثنای مهم: نبود اکسیژن در جو، که ناشی از فقدان فرایند فتوسنتز است. اگرچه اکسیژن ممکن است برای اکثر اشکال حیات پیچیده، عنصری حیاتی و ضروری به نظر برسد، اما در اخترشناسی، «زیستپذیری» (habitability) به گونهای دیگر تعریف میشود؛ یعنی توانایی یک سیاره برای حفظ آب مایع در سطح خود.
از این منظر، زمینی که فاقد حیات باشد، همچنان میتواند از نظر میزان آب موجود، وضعیتی مشابه زمینِ کنونی ما داشته باشد. این تیم توضیح میدهد که چرخه کربنات-سیلیکات - که توسط تعامل بین هوازدگی سیلیکات، انتشارات آتشفشانی و شیمی اقیانوس هدایت میشود - یک مکانیسم بازخورد منفی قوی ارائه میدهد. این مکانیسم، سطح دی اکسید کربن اتمسفر و دمای سطح را در محدوده قابل سکونت نگه میدارد، حتی با اینکه درخشندگی خورشید در طول ۴.۵ میلیارد سال گذشته تقریباً ۳۰ درصد افزایش یافته است.
آیا این یافتهها فرضیه گایا را رد میکنند؟
این نتایج فرضیه گایا را رد نمیکند؛ محققان خاطرنشان میکنند که نمیتوانند این احتمال را که حیات روی زمین به فرآیندهایی که ثبات آب و هوا را افزایش میدهند، کمک میکند، رد کنند. آنها همچنین محدودیتها و سادهسازیهای خاصی را در مدل خود، از جمله فرضیات مربوط به تکتونیک صفحهای، شیمی اتمسفر و فرآیندهایی که آب و هوا را تنظیم میکنند، میپذیرند.
با این حال، یافتهها نشان میدهد که حیات شرط لازم برای قابل سکونت ماندن یک سیاره سنگی نیست. دانشمندان نتیجه میگیرند که «یک زمین غیرزیستی میتواند از نظر ژئوفیزیک جهانی و آب و هوا به وضعیتی مشابه زمین امروزی تکامل یابد - البته بدون اکسیژن جوی فراوان» و پیشنهاد میکنند که «حیات و سکونتپذیری ممکن است تا حدی از یکدیگر متمایز باشند.»
چرا این شبیهسازی اهمیت دارد؟
فراتر از پاسخ به سوالات وجودی، شبیهسازیها ممکن است به درک امضاهای جوی و شیمیایی که در جهانهای دوردست شناسایی میکنیم، کمک کنند.
منبع: ScienceAlert











