عالمی که وحدت را از زاهدان تا هند دنبال کرد

باشگاه خبرنگاران جوان - شاید اگر قرار باشد زندگی برخی علما را تنها با سال تولد، استادان، کتاب‌ها و محل دفنشان روایت کنیم، بخش مهمی از حقیقت زندگی آنها نادیده گرفته شود؛ چراکه برخی شخصیت‌ها را باید در مسیر‌هایی که پیموده‌اند و دغدغه‌هایی که تا پایان عمر با خود داشته‌اند شناخت.

آیت‌الله سید محمدعلی مبارکه‌ای یکی از همین چهره‌هاست؛ عالمی که در سال ۱۲۷۶ شمسی در مبارکه متولد شد، در حوزه علمیه اصفهان بالید، از محضر بزرگانی همچون آخوند کاشی و شهید سید حسن مدرس بهره برد، در برابر سیاست‌های ضد دینی عصر پهلوی ایستاد و سرانجام در ۴۹ سالگی از دنیا رفت؛ اما در همین عمر کوتاه، به بیش از ۲۰ کشور جهان سفر کرد و تلاش کرد پیام اسلام و ضرورت وحدت مسلمانان را فراتر از مرز‌های ایران دنبال کند.

ربیع‌الاول، ماهی که با نام پیامبر رحمت و اخلاق و نیز هجرت تاریخی آن حضرت گره‌خورده است، فرصت مناسبی برای بازخوانی زندگی عالمی است که یکی از مهم‌ترین دغدغه‌هایش، بازگشت مسلمانان به مشترکات و پرهیز از تفرقه بود.

عالمی که وحدت را از زاهدان تا هند دنبال کرد

آیت‌الله مبارکه‌ای در سفر‌های خود تنها به زیارت و سیاحت نمی‌اندیشید؛ سفر برای او فرصتی برای شناخت جوامع مسلمان و گفت‌و‌گو درباره مسائل جهان اسلام بود.

در سفر به دزداب، زاهدان امروز، در ماه رمضان درباره اشتراکات شیعه و اهل‌سنت سخن گفت و تلاش کرد گفت‌وگویی میان پیروان دو مذهب شکل بگیرد. همین نگاه بعد‌ها در سفر‌های خارجی او نیز دنبال شد.

در هندوستان، آیت‌الله مبارکه‌ای در مدرسه الواعظین لکهنو به فعالیت علمی و تبلیغی پرداخت و در کنفرانس آل‌اندیا شیعه درباره «اتحاد اسلام» سخنرانی کرد. او در همین سفر با مهاتما گاندی، رهبر معنوی هند، نیز دیدار داشت.

مسیر او سپس به چین و سنگاپور و از آنجا به حجاز رسید. در مکه ضمن انجام حج تمتع، با ملک عبدالعزیز، پادشاه وقت حجاز، دیدار کرد.

این سفر‌ها نشان می‌دهد که نگاه مبارکه‌ای به تبلیغ دین، محدود به یک شهر یا حتی یک کشور نبود؛ او جهان اسلام را یک پیکره واحد می‌دید و معتقد بود مسلمانان باتکیه‌بر مشترکات خود می‌توانند در برابر مشکلات و هجمه‌های فکری و سیاسی ایستادگی کنند.

از مدرسه صدر اصفهان تا شاگردی آخوند کاشی

سید محمدعلی مبارکه‌ای تا ۱۴ سالگی مقدمات فارسی و عربی را نزد پدرش در مبارکه فراگرفت و سپس راهی اصفهان شد.

او در مدرسه جده کوچک و مدرسه صدر به تحصیل پرداخت و از محضر بسیاری از بزرگان حوزه اصفهان بهره برد؛ شیخ عبدالکریم گزی، آیت‌الله سید محمدباقر درچه‌ای، میر محمدصادق خاتون‌آبادی، سید ابوالقاسم دهکردی، میر سید علی مدرس نجف‌آبادی، علامه محمدرضا نجفی و دیگر عالمان آن روزگار از جمله استادان او بودند.

اما در میان این بزرگان، آخوند ملا محمدکاشی تأثیری عمیق بر او گذاشت؛ استادی که مبارکه‌ای بعد‌ها در خاطراتش از او با تعبیر‌هایی بسیار بلند یاد کرد و ملازمت با وی را نقطه عطفی در زندگی معنوی خود دانست.

آیت‌الله مبارکه‌ای بعد‌ها از آن دوران چنین روایت می‌کند که در خدمت آخوند کاشی، نگاهش به عالم معنا دگرگون شد و آنچه پیش‌تر برایش شنیدنی بود، به تجربه‌ای درونی تبدیل شد.

منبری که فقط برای موعظه نبود

آیت‌الله مبارکه‌ای پس از سال‌ها تحصیل، وعظ و خطابه را به‌عنوان یکی از مهم‌ترین ابزار‌های ارتباط با مردم انتخاب کرد.

او منبر را صرفاً محل بیان احکام نمی‌دانست؛ از مسائل اخلاقی و اجتماعی سخن می‌گفت، آسیب‌های جامعه را نقد می‌کرد و در برابر انحرافات فکری و فرهنگی زمانه هشدار می‌داد.

همین صراحت البته برای او بی‌هزینه نبود. خودش در خاطراتش از مخالفت برخی افراد با شیوه سخن‌گفتنش و حتی تلاش برای تکفیر و تخریب شخصیتش سخن گفته است.

آیت‌الله مبارکه‌ای معتقد بود عالم دینی نباید در برابر مشکلات جامعه سکوت کند؛ به همین دلیل، سخنانش گاه مستقیماً متوجه رفتار‌های نادرست اجتماعی و حتی برخی افراد منتسب به لباس روحانیت می‌شد.

مجاهدی که در برابر رضاخان ایستاد

اواخر دوره قاجار و سال‌های حکومت رضاخان، دوره‌ای پرالتهاب برای جامعه ایران بود. علامه مبارکه‌ای در برابر برخی سیاست‌های فرهنگی و اجتماعی حکومت پهلوی اول از جمله کشف حجاب و سیاست‌های ظاهراً متجددانه او موضع گرفت.

او با قلم و منبر به دفاع از ارزش‌های دینی پرداخت و کتاب «سرادق دوشیزگان در وجوب حجاب و لزوم نقاب» را در همین دوره نوشت. این فعالیت‌ها باعث شد با فشار و برخورد دستگاه حاکم مواجه شود و مدتی نیز به زندان بیفتد.

عالمی با بیش از ۲۰ کشور در کارنامه سفر

شاید یکی از شگفت‌انگیزترین بخش‌های زندگی مبارکه‌ای، حجم سفر‌های او باشد. او در داخل ایران به قم، تهران، مشهد، بیرجند و زاهدان رفت و در خارج از کشور نیز مسیرش به هند، چین، سنگاپور، حجاز، عراق، مصر، شام، فلسطین، ترکیه و کشور‌های مختلف اروپایی رسید.

در قم از محضر آیت‌الله شیخ عبدالکریم حائری یزدی، سید ابوالحسن اصفهانی و میرزا محمدحسین نائینی بهره برد. در تهران نیز در محضر شهید سید حسن مدرس و میرزا طاهر تنکابنی حاضر شد و در خراسان از استادانی همچون حاج‌آقا حسین قمی استفاده کرد.

در عراق نیز در درس آیات سید ابوالحسن اصفهانی، آقاضیاءالدین عراقی و میرزا محمدحسین نائینی حاضر شد. در مصر و شام نیز با عالمان جهان اسلام دیدار و گفت‌و‌گو کرد.

خود او در مقدمه کتاب «ثمرات‌العلوم» از سفر به بیش از ۲۰ کشور سخن گفته و نام سرزمین‌هایی همچون چین، هند، ژاپن، روسیه، تبت، افغانستان، عراق، فلسطین، سوریه، ترکیه، حجاز، یمن، مصر، حبشه، مراکش، فرانسه، آلمان، انگلستان و ایتالیا را آورده است.

اجتهاد، عرفان و اصلاح اجتماعی

آیت‌الله مبارکه‌ای از محضر استادان بزرگی اجازه اجتهاد دریافت کرد و در کنار دانش فقه و اصول، به فلسفه، عرفان و اخلاق نیز توجه داشت.

او از آیت‌الله شیخ عبدالکریم حائری یزدی، سید مهدی درچه‌ای، شیخ محمدرضا نجفی، سید ابوالقاسم دهکردی، سیدنجم‌الحسن و شهید سید حسن مدرس و دیگر بزرگان اجازه اجتهاد و روایت دریافت کرده بود.

همین جامعیت علمی بود که شخصیت او را از یک خطیب صرف فراتر برد و از او عالمی ساخت که هم در حوزه علم و عرفان و هم در میدان مسائل اجتماعی و سیاسی حضور داشت.

پایان راه؛ شهادت عالمی که سکوت نکرد

آیت‌الله مبارکه‌ای سرانجام درحالی‌که همچنان به فعالیت‌های تبلیغی و اجتماعی خود ادامه می‌داد، در تیمچه حاج کریم اصفهان پس از منبر مسموم شد و بنا بر روایت‌های تاریخی مرتبط با زندگی او، این اقدام به عوامل بهایی نسبت‌داده‌شده است.

او هفتم رجب ۱۳۶۵ قمری، برابر با ۱۷ خرداد ۱۳۲۵ شمسی، درگذشت و پس از تشییعی باشکوه در تکیه تویسرکانی در کنار پدر همسرش، آیت‌الله سید محمدباقر تویسرکانی، به خاک سپرده شد.

عمرش تنها ۴۹ سال بود؛ اما در همین سال‌های کوتاه، از مبارکه تا اصفهان، از حوزه‌های علمیه تا منبر‌های هند و از گفت‌و‌گو با عالمان جهان اسلام تا دیدار با گاندی را تجربه کرد.

آیت‌الله سید محمدعلی مبارکه‌ای را می‌توان عالمی دانست که مرز‌های جغرافیایی را برای رسالت خود به رسمیت نمی‌شناخت؛ عالمی که علم را با عمل، منبر را با مبارزه، سفر را با شناخت و تبلیغ را با دغدغه وحدت پیوند زد.

در روز‌های ربیع‌الاول، ماه پیامبر رحمت (ص)، بازخوانی زندگی او یادآور یک پیام روشن از سیره نبوی است؛ مسلمانان، پیش از آنکه در تفاوت‌ها تعریف شوند، در ایمان به خدا، پیامبر (ص) و بسیاری از ارزش‌های بنیادین اسلام مشترک‌اند.

شاید همین نگاه بود که باعث شد عالمی از مبارکه، در روزگاری که اختلاف و تفرقه ابزار بسیاری از جریان‌های سیاسی و فکری بود، سال‌ها از عمر خود را صرف یک دغدغه کند؛ وحدت مسلمانان.

منبع: فارس