ترکمنستان چه می‌خواهد و گلستان چه دارد؟
بازار ۵.۱ میلیارد دلاری واردات ترکمنستان در کنار ظرفیت صادراتی گلستان، یک سؤال مشخص را پیش روی ما گذاشته است: آیا می‌توان روابط سیاسی تهران و عشق‌آباد را به زنجیره‌ای واقعی از تولید، صادرات و ترانزیت در شمال کشور تبدیل کرد؟
خبرگزاری فارس استان گلستان ـ ترکمنستان در سال ۲۰۲۵ بیش از ۵.۱ میلیارد دلار کالا از جهان وارد کرده است؛ بازاری که برای ایران فرصتی اقتصادی در مرزهای شمال شرقی کشور محسوب می‌شود. در این سوی مرز، گلستان در همان سال، ۸۵۸ هزار تن کالا به ارزش ۴۸۱.۷ میلیون دلار صادر کرده است.
لوله و محصولات آهنی، کامپاند پلی‌اتیلن، پلی‌استایرن، پنیر، خوراک آبزیان، ید، میلگرد، تخم‌مرغ و انواع ورق و تخته پلاستیکی از جمله کالاهای صادراتی گلستان هستند؛ در مقابل، ماشین‌آلات، تجهیزات برقی، آهن و فولاد، پلاستیک و محصولات صنعتی از گروه‌های اصلی وارداتی ترکمنستان به شمار می‌روند. این هم‌پوشانی نشان می‌دهد بخشی از نیاز بازار ترکمنستان در زنجیره تولید و صادرات گلستان وجود دارد.
اکنون سفر مسعود پزشکیان به عشق‌آباد، این سؤال را از سطح مطالبه استانی به سیاست اقتصادی کشور می‌برد: وقتی ترکمنستان میلیاردها دلار کالا از جهان می‌خرد، چرا سهم گلستان از این بازار همچنان کمرنگ است؟
صادرات گلستان در سال ۱۴۰۴ نسبت به سال قبل از نظر وزنی ۱۹ درصد و از نظر ارزشی چهار درصد افزایش داشته و ۲۸ کشور مقصد کالاهای استان بوده‌اند.
در بخش کشاورزی طی سه ماه نخست سال ۱۴۰۵، بیش از ۶۲.۵ هزار تن محصول به ارزش حدود ۴۲.۲ میلیون دلار از گلستان صادر شده است؛ آماری که ظرفیت این بخش را برای تبدیل شدن به جریانی پایدار از صادرات نشان می‌دهد.
با این حال، بازار ترکمنستان بدون رقیب نیست. آمار رسمی این کشور از افزایش تولید داخلی در سال ۲۰۲۵ در بخش‌هایی مانند سبزیجات، محصولات جالیزی، سیب‌زمینی، تخم‌مرغ و شیر حکایت دارد. بنابراین مزیت گلستان صرفاً فروش محصولات موجود نیست؛ قیمت تمام‌شده، کیفیت، بسته‌بندی، سرعت تحویل و هزینه حمل باید قدرت رقابت کالاهای استان را تضمین کند.
در بخش غذایی، پنیر، تخم‌مرغ، خوراک آبزیان و دیگر محصولات کشاورزی و غذایی، ظرفیت صادراتی گلستان را تشکیل می‌دهند. با توجه به رشد تولید داخلی ترکمنستان، فرصت مهم استان می‌تواند حرکت از صادرات محصولات خام و کم‌ارزش به سمت کالاهای فرآوری‌شده، بسته‌بندی‌شده و دارای ارزش افزوده بیشتر باشد؛ زنجیره‌ای که از مزرعه آغاز شود و تا فرآوری، بسته‌بندی، حمل و عرضه در بازار مقصد ادامه پیدا کند.
در بخش صنعتی نیز تطابق ظرفیت‌ها قابل توجه است. لوله و پروفیل، میلگرد، پلی‌استایرن، کامپاند پلی‌اتیلن و ورق‌های پلاستیکی در سبد صادراتی گلستان قرار دارند و آهن و فولاد، محصولات پلاستیکی و ماشین‌آلات از گروه‌های اصلی وارداتی ترکمنستان هستند.
اگر سیاست تجاری از فروش موردی کالا به سمت قراردادهای بلندمدت، تولید مشترک و تأمین زنجیره‌ای حرکت کند، نزدیکی جغرافیایی گلستان به ترکمنستان می‌تواند به مزیتی اقتصادی تبدیل شود.
امیر یوسفی، رئیس اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی گرگان مزیت گلستان را فقط هم‌مرزی با ترکمنستان نمی داند و تاکید کرده مزیت واقعی زمانی شکل می‌گیرد که تولیدکننده استان بداند چه کالایی، با چه قیمت و استانداردی، برای کدام خریدار و از چه مسیری صادر کند؟
ترکمنستان در سال ۲۰۲۵ بیش از ۲۰ میلیون تن محموله را در مبادی مرزی خود پردازش کرده و حجم ترانزیت آن از ۷ میلیون تن گذشته است؛ رقمی که نسبت به سال قبل ۲۸ درصد رشد داشته است. در ساختار حمل‌ونقل این کشور، جاده ۴۳ درصد، حمل‌ونقل دریایی ۲۸ درصد، راه‌آهن ۲۷ درصد و حمل‌ونقل هوایی ۲ درصد سهم داشته‌اند. بنابراین لجستیک، در کنار صادرات و واردات، بخش مهمی از فرصت همکاری اقتصادی دو کشور به ویژه گلستان و ترکمنستان است.
در این میان، اینچه‌برون می‌تواند کالا را از مسیر زمینی و ریلی به ترکمنستان و سپس بازارهای آسیای مرکزی برساند. این نقطه صرفاً یک زیرساخت استانی نیست؛ بلکه با تکمیل شبکه ریلی و جاده‌ای می‌تواند به یکی از حلقه‌های اتصال ایران به آسیای مرکزی تبدیل شود.
در سال ۲۰۲۵ نیز دو کشور درباره افزایش همکاری ریلی، رشد گردش بار و فعال‌تر شدن مسیرهای بین‌المللی، از جمله مسیر چین ـ قزاقستان ـ ترکمنستان ـ ایران، مذاکره کردند.
رمضان بهرامی، رئیس اتاق مشترک ایران و ترکمنستان نیز از هدف‌گذاری دو کشور برای افزایش ۳۰ درصدی تجارت نسبت به رقم نزدیک به ۶۰۰ میلیون دلار سال ۲۰۲۴ خبر داده است.
اما اردیبهشت ۱۴۰۴، گرگان میزبان نخستین نمایشگاه اختصاصی ظرفیت‌های صادراتی ترکمنستان در ایران بود؛ رویدادی با حضور بیش از ۵۰ شرکت ترکمن که مذاکراتی درباره همکاری در حوزه‌های پتروشیمی، محصولات نفتی، مصالح ساختمانی، صنایع غذایی، نساجی و لجستیک در آن انجام شد. اهمیت این نمایشگاه برای گلستان در آن بود که نشان داد بازار ترکمنستان فقط مقصدی روی نقشه نیست؛ می‌توان خریداران و فروشندگان را در خود استان روبه‌روی یکدیگر نشاند و زمینه همکاری مستقیم را فراهم کرد.
معاون وزیر اقتصاد ایران نیز در نشست سرمایه‌گذاری ترکمنستان ۲۰۲۶، چهار محور انرژی، ترانزیت و لجستیک، کشاورزی و صنایع غذایی و سرمایه‌گذاری صنعتی در مناطق آزاد و ویژه اقتصادی را از حوزه‌های اصلی همکاری برشمرده است.
آنچه در عشق‌آباد درباره تجارت، ترانزیت و سرمایه‌گذاری تصمیم‌گیری می‌شود، باید در نقطه‌ای مانند اینچه‌برون به کالا، قرارداد و اشتغال تبدیل شود؛ در غیر این صورت، دیپلماسی اقتصادی در سطح تفاهم‌نامه باقی می‌ماند.
اکسپو ۲۰۲۶ گرگان در آذر ۱۴۰۵ نیز می‌تواند حلقه دیگری از این زنجیره باشد؛ به‌ویژه اگر حضور هیأت‌های آسیای مرکزی، به‌جای نمایش صرف ظرفیت‌ها، به مذاکرات تجاری بنگاه‌به‌بنگاه (B2B) و قراردادهای واقعی برای محصولات مشخص منجر شود و اجرا کننده فازهای عملیاتی دیدارهای پزشکیان در دو روز اخیر باشد.
مسئله امروز، اثبات ظرفیت‌های گلستان نیست؛ بلکه عزم جدی برای توسعه روابط اقتصادی با همسایگان است. تحقق این هدف به توافق سیاسی جدید محدود نمی‌شود و به فهرستی مشخص از کالاها، خریداران، قراردادها، مسیرهای حمل، قیمت تمام‌شده و سرمایه‌گذاری مشترک نیاز دارد.
اگر سفر پزشکیان به عشق‌آباد قرار است برای اقتصاد شمال کشور نیز نتیجه‌ای ملموس داشته باشد، یکی از دستاوردهای آن می‌تواند تبدیل ظرفیت‌های پراکنده دو کشور به قراردادهای مشخص و پایدار باشد.
پس پاسخ سوال آغازین روشن است: گلستان آنچه ترکمنستان نیاز دارد، در اختیار دارد؛ مسئله اصلی، تبدیل این ظرفیت به سهمی واقعی از بازار همسایه است.
به‌منظور دسترسی پایدار به اخبار و مطالب ما، آخرین نسخه اپلیکیشن خبرگزاری فارس را می‌توانید از اینجا و در فروشگاه‌های «کافه بازار» و «مایکت» دانلود و نصب کنید.
#گلستان
#ترکمنستان
#پزشکیان
#آسیای_میانه
