چرا فاصله ازدواج تا فرزندآوری بیشتر شده است؟

باشگاه خبرنگاران جوان - تصمیم برای بچهدار شدن، برای بسیاری از زوجهای جوان دیگر تصمیمی نیست که صرفاً با گذشت چند ماه یا چند سال از ازدواج گرفته شود.
میان مراسم ازدواج و تولد فرزند، حالا فاصلهای شکل گرفته که در آن زوجها درباره مسکن، شغل، درآمد، هزینههای روزمره، آینده تحصیلی فرزند، کیفیت زندگی و حتی توانایی خود برای پذیرش مسؤولیتهای پدر و مادری فکر میکنند.
برای برخی زوجها، فرزندآوری همچنان یکی از مهمترین خواستههای زندگی مشترک است، اما زمان رسیدن به آن به آیندهای نامعلوم موکول شده است.
در یک سوی این ماجرا زوجهایی قرار دارند که میگویند «بچه میخواهیم، اما فعلاً شرایطش را نداریم» و در سوی دیگر، زوجهایی هستند که با وجود داشتن شرایط اقتصادی نسبتاً مناسب، به دلیل تغییر سبک زندگی، نگرانی از آینده یا ترس از دست دادن استقلال فردی، تصمیم به فرزندآوری را عقب میاندازند.
به همین دلیل، مسئله جوانی جمعیت را نمیتوان تنها با یک عامل توضیح داد؛ مجموعهای از عوامل اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، روانی و حتی پزشکی در این تصمیم دخیل است.
وقتی خانه، پیششرط بچهدار شدن میشود
مریم و امیر، زوجی ۳۰ و ۳۳ ساله هستند که چهار سال از ازدواجشان میگذرد. آنها میگویند از همان ماههای نخست ازدواج درباره داشتن فرزند صحبت کردهاند، اما هر بار یک مسئله جدید باعث شده این تصمیم عقب بیفتد.
مریم میگوید: ما بچه دوست داریم و هیچوقت تصمیم نداشتیم که بچهدار نشویم. مشکل این است که هر بار میگوییم الان زمان مناسبی نیست. اول دنبال خانه بودیم، بعد شرایط کار همسرم تغییر کرد و حالا هم هزینههای زندگی خیلی بالاست.
امیر که در یک شرکت خصوصی کار میکند، معتقد است مسئله فقط هزینه پوشک، شیر یا لباس کودک نیست. او میگوید: وقتی درباره بچه فکر میکنیم، از همان اول به سالهای بعد فکر میکنیم. مدرسه، درمان، کلاسهای آموزشی، مسکن و آینده شغلی. احساس میکنیم اگر نتوانیم حداقل امکانات را برای بچه فراهم کنیم، تصمیم درستی نگرفتهایم.
این نگرانی را بسیاری از زوجها به شکلهای مختلف بیان میکنند. برای آنها فرزندآوری فقط اضافه شدن یک عضو به خانواده نیست؛ بلکه آغاز مجموعهای از مسؤولیتهای بلندمدت است که باید برای تأمین آنها احساس امنیت داشته باشند.
عضو هیأت علمی دانشکده اقتصاد و علوم اجتماعی دانشگاه شهید چمران اهواز مهمترین عامل در کاهش تمایل به فرزندآوری را همان شرایط حاکم بر جامعه و سبک زندگی دانست و گفت: در سبک زندگی امروز، تعداد زیاد فرزندان جایگاهی ندارد و ارزش گذشته را از دست داده است. اگر در گذشته فرزندآوری ارزش اقتصادی داشت و خانوادهها فرزندان زیادی به دنیا میآوردند، امروز دیگر آن ارزش اقتصادی را ندارد، اگر هم باشد، یک ارزش اجتماعی است.
حسین ملتفت درباره این تغییر نگاه میگوید: «نسل جدید ازدواج و فرزندآوری را از یکدیگر جدا نمیبیند، اما برای ورود به مرحله فرزندآوری انتظار دارد مجموعهای از شرایط حداقلی فراهم باشد. در گذشته ممکن بود زوجی با امکانات محدود هم صاحب فرزند شود و بعد به تدریج شرایط زندگی را بهبود دهد، اما امروز بسیاری از زوجها میخواهند ابتدا به یک ثبات نسبی برسند و سپس تصمیم بگیرند.
به گفته او، این تغییر الزاماً به معنای کاهش علاقه به فرزند نیست؛ بلکه میتواند نشانه افزایش حساسیت زوجها نسبت به کیفیت زندگی خود و فرزندشان باشد.
تاثیر جامعهشناسی بدن بر کاهش فرزندآوری
دانشیار گروه علوم اجتماعی دانشگاه شهید چمران اهواز گفت: همچنین نگرش مادران به بدن خود نیز تغییر کرده است. در این زمینه، «جامعهشناسی بدن» اهمیت زیادی پیدا میکند. زنان دهههای ۵۰ و ۶۰ شاید به بدن خود ارزش چندانی نمیدادند یا اولویت با فرزندان بود، اما زنان امروزی این گونه نیستند. فاکتورهای مختلفی در جامعه میبینیم، از انواع جراحیها تا مواد آرایشی، همگی نشاندهنده اهمیت بدن هستند.
ملتفت افزود: زنان نمیخواهند به دلیل به دنیا آوردن فرزندان بیشتر، ظاهر و زیبایی بدن خود را از دست بدهند. این موضوع مستقیما بر فرزندآوری اثر میگذارد و شاید یکی از مهمترین عوامل در حیطه سبک زندگی باشد.
درآمدی که فقط برای امروز کافی است
یکی از زوجهای دیگری که با آنها به گفتوگو پرداختهایم سه سال است ازدواج کردهاند و هنوز فرزندی ندارند. سارا، ۲۸ ساله، میگوید مشکل اصلی آنها نامطمئن بودن درآمد است.
او توضیح میدهد: اگر درآمد ما ثابت بود، شاید تصمیم دیگری میگرفتیم. مسئله این است که نمیدانیم شش ماه دیگر چه شرایطی داریم. اجاره خانه، هزینه خوراک و درمان و بقیه مخارج هر سال بیشتر میشود، اما درآمد ما با همان سرعت افزایش پیدا نمیکند.
رضا همسرش نیز میگوید: ما از بچهدار شدن نمیترسیم؛ از این میترسیم که بعد از تولد بچه، فشار مالی آنقدر زیاد شود که کیفیت زندگی خودمان و فرزندمان پایین بیاید.
کامران زارعی، کارشناس اقتصادی در تحلیل این وضعیت معتقد است وقتی خانوارها با نااطمینانی اقتصادی روبهرو باشند، تصمیمهای بلندمدت بیشتر به تعویق میافتند.
زارعی میگوید: فرزندآوری یکی از بلندمدتترین تصمیمهای اقتصادی و اجتماعی یک خانوار است. وقتی فرد درباره درآمد آینده، هزینه مسکن، امنیت شغلی و قدرت خرید خود اطمینان ندارد، طبیعی است که در تصمیمی با تعهد ۲۰ ساله یا بیشتر محتاطتر عمل کند.
به گفته این کارشناس اقتصادی، سیاستهای افزایش جمعیت نمیتواند صرفاً بر تشویق و تبلیغ متمرکز باشد. «زوج باید احساس کند تصمیم او قابل مدیریت است. اگر فاصله میان هزینههای زندگی و درآمد خانوار زیاد باشد، حتی مشوقهای مقطعی نیز الزاماً نمیتوانند نگرانی اصلی را برطرف کنند.
فرزندآوری فقط مسئله پول نیست
اما همه زوجهایی که فرزندآوری را به تأخیر انداختهاند، مشکلات اقتصادی جدی ندارند. نیلوفر و همسرش بهروز هر دو شاغل هستند و درآمد نسبتاً مناسبی دارند، اما میگویند هنوز برای بچهدار شدن آماده نیستند.
نیلوفر میگوید: «ما از نظر مالی شاید شرایط بدی نداشته باشیم، اما هر دو شغل پرمشغلهای داریم. سؤال من این است که اگر بچه داشته باشیم چه کسی قرار است از او مراقبت کند؟ من نمیخواهم تمام مسؤولیت روی دوش خودم باشد و همزمان شغلم را هم از دست بدهم.
این مسئله، پای سبک زندگی و تقسیم مسؤولیت در خانواده را به موضوع فرزندآوری باز میکند. برای بخشی از زنان جوان، فرزندآوری با نگرانی درباره ادامه تحصیل، اشتغال، پیشرفت شغلی و تقسیم کار در خانه همراه است.
رقیه حسینی، روانشناس خانواده در این باره معتقد است: زوجها زمانی با اطمینان بیشتری به سمت فرزندآوری میروند که درباره نقشهای خود بعد از تولد فرزند تصویر روشنی داشته باشند. اگر زن تصور کند بعد از تولد کودک، تمام مسؤولیت مراقبت، خانه و تربیت بر عهده او خواهد بود، طبیعی است که تصمیم برای فرزندآوری برایش اضطرابآور شود.
حسینی ادامه میدهد: گاهی زوجها تصور میکنند مشکل آنها فقط اقتصادی است، اما در جلسات مشاوره مشخص میشود که نگرانی درباره رابطه زوجین، حمایت خانوادهها، تقسیم وظایف یا از دست دادن استقلال فردی نیز نقش مهمی دارد.
ترس از مادر شدن یا پدر شدن؟
نازنین آریایی متخصص زنان نیز یکی دیگر از ابعاد این مسئله را به سلامت و سن باروری مرتبط میداند.
به گفته این متخصص زنان، برخی زوجها به دلیل نگرانیهای پزشکی یا تجربههای ناخوشایند اطرافیان، تصمیم به بارداری را عقب میاندازند.
آریایی میگوید: «گاهی زوجی چند سال تصمیم به فرزندآوری را عقب میاندازد و زمانی برای بارداری اقدام میکند که با مشکلاتی مواجه شده است. البته نمیتوان برای همه افراد نسخه یکسانی پیچید، اما آگاهی از شرایط باروری و مراجعه به موقع برای مشاوره پزشکی اهمیت دارد.»
به گفته او، ترس از بارداری، زایمان یا مشکلات احتمالی دوران بارداری نیز میتواند بر تصمیم زنان اثر بگذارد. در چنین شرایطی، دسترسی به مشاوره تخصصی و دریافت اطلاعات صحیح میتواند بخشی از اضطرابها را کاهش دهد.
نسلی که میخواهد «والد خوبی» باشد
در میان صحبتهای زوجهای جوان، نکته دیگری نیز به چشم میخورد؛ آنها صرفاً نمیخواهند صاحب فرزند شوند، بلکه میخواهند «والد خوبی» باشند.
یکی از زوجها میگوید: «وقتی بچهدار شدن را تصور میکنیم، فقط تولد بچه را نمیبینیم. فکر میکنیم آیا میتوانیم وقت کافی برایش بگذاریم؟ آیا از نظر روحی آمادگی داریم؟ آیا میتوانیم تربیت خوبی داشته باشیم؟ همین سؤالها باعث میشود بیشتر فکر کنیم.»
حسین ملتفت جامعهشناس مورد گفتوگو معتقد است همین تغییر نگاه، یکی از تفاوتهای مهم نسل جدید با نسلهای قبل است.
او میگوید: فرزندآوری از یک تصمیم صرفاً خانوادگی به تصمیمی تبدیل شده که با کیفیت زندگی، آینده شغلی، آموزش، سلامت روان و سبک زندگی گره خورده است.
او تأکید میکند که نمیتوان این تغییر را صرفاً منفی تلقی کرد: اینکه زوجها درباره آینده فرزند خود فکر میکنند، در ذات خود اتفاق مثبتی است. مسئله زمانی ایجاد میشود که فاصله میان خواسته زوج و توانایی او برای عملی کردن این خواسته آنقدر زیاد شود که تصمیم دائماً به تعویق بیفتد.
حمایت خانواده، حلقهای که هنوز مهم است
در این میان، خانوادهها نیز نقش مهمی دارند. برخی زوجها از حمایت والدین و نزدیکان برخوردارند و همین حمایت، بخشی از نگرانیهای آنها را کاهش میدهد. در مقابل، زوجهایی هستند که به دلیل دور بودن از خانواده یا اشتغال والدین، امکان استفاده از این حمایت را ندارند.
یک زوج جوان دیگر میگوید: «اگر مطمئن باشیم در مواقع ضروری مادرم یا مادر همسرم میتوانند کمک کنند، خیلی از نگرانیها کمتر میشود. ولی هر دو خانواده دور هستند و خودشان هم شرایط خاصی دارند.
حسینی روانشناس خانواده معتقد است حمایت اجتماعی میتواند احساس امنیت زوجها را افزایش دهد. با این حال، او تأکید میکند که حمایت خانواده نباید به دخالت در تصمیمهای زوجین تبدیل شود. «کمک زمانی مؤثر است که اختیار و استقلال زوج حفظ شود. زوج باید احساس کند در تصمیمگیری تنها نیست، نه اینکه دیگران به جای او تصمیم میگیرند».
فاصلهای که فقط با شعار کوتاه نمیشود
بررسی تجربه این زوجها نشان میدهد فاصله میان ازدواج و فرزندآوری را نمیتوان با یک علت توضیح داد.
برای یک زوج، اجارهخانه مسئله اصلی است؛ برای دیگری امنیت شغلی. زوجی نگران هزینههای آینده است و زوج دیگری از متوقف شدن مسیر شغلی زن یا ناتوانی در تقسیم مسؤولیتهای خانه و فرزند میترسد.
برخی نیز بیش از هر چیز از آینده نامعلوم و مسؤولیتی که فرزندآوری ایجاد میکند، نگران هستند.
پدرام کاویانی، جمعیتشناس در جمعبندی این موضوع میگوید: اگر هدف سیاستهای جمعیتی این است که زوجهای بیشتری به فرزندآوری تمایل پیدا کنند، باید به موانع واقعی تصمیم آنها توجه کرد. زوجی که خانه ندارد، درآمدش بیثبات است، از آینده شغلی خود مطمئن نیست و درباره مراقبت از کودک نگرانی دارد، با یک توصیه ساده برای فرزندآوری تصمیمش را تغییر نمیدهد.
به گفته کاویانی، «تصمیم به فرزندآوری زمانی آسانتر میشود که زوج احساس کند جامعه، بازار کار، نظام سلامت و خانواده در کنار او قرار دارند».
در نهایت، مسئله جوانی جمعیت شاید بیش از آنکه به پرسش «چرا جوانان بچهدار نمیشوند؟» محدود شود، نیازمند پاسخ به پرسش دیگری باشد: چه شرایطی باعث میشود یک زوج جوان احساس کند زمان مناسبی برای پدر و مادر شدن فرا رسیده است؟
پاسخ زوجها به این سؤال یکسان نیست، اما تقریباً همه آنها از یک نقطه مشترک حرف میزنند؛ آنها فرزند میخواهند، اما برای برداشتن این قدم بزرگ، بیش از هر چیز به امنیت، ثبات، حمایت و اطمینان نسبت به آینده نیاز دارند.
منبع: روزنامه ایران











