اقتصاد فضا، هوش مصنوعی و بومی‌سازی؛ محورهای جدید فعالیت پژوهشگاه فضایی ایران
باشگاه خبرنگاران جوان - نادر مکاری در نشست خبری با اصحاب رسانه، ضمن تبریک هفته جهانی فضا به فعالان و پژوهشگران این حوزه، با اشاره به شعار امسال هفته جهانی فضا، اظهار کرد: شعار امسال «انقلاب ماهواره‌ای» است و این شعار بیش از آنکه صرفاً یک شعار فناورانه باشد، بر دسترسی آسان، ارزان و اقتصادی به فضا برای ایجاد منظومه‌های ماهواره‌ای و ارائه مستمر و دقیق خدمات فضایی به صنایع مختلف تأکید دارد.
وی افزود: روند توسعه فناوری فضایی در جهان نشان می‌دهد که نسل جدید پرتابگر‌ها بر استفاده از فناوری‌های ارزان و قابلیت تکرارپذیری بالا استوار شده‌اند و توسعه فناوری بیش از گذشته با اقتصاد پیوند خورده است؛ چراکه هدف نهایی، ارائه خدمات فضایی مورد نیاز صنایع و بخش‌های مختلف است.
مکاری با بیان اینکه رویکرد اقتصادی تنها به پرتابگر‌ها محدود نمی‌شود، ادامه داد: بلوک‌های انتقال مداری نیز بخشی از این زنجیره هستند و برای انتقال ماهواره‌ها از مدار‌های پایین به مدار‌های بالاتر به این فناوری‌ها نیاز داریم. در مجموع، اقتصاد فضا به یکی از بخش‌های مهم اقتصاد دیجیتال و اقتصاد کشور‌های مختلف تبدیل شده است.
حرکت پژوهشگاه به سمت اقتصاد فضا
سرپرست پژوهشگاه فضایی ایران با اشاره به تغییر رویکرد این مجموعه در دوره جدید، گفت: با دستور وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات، تغییر رویکردی در پژوهشگاه آغاز شده که هدف آن حرکت از توسعه صرف فناوری به سمت توسعه فناوری‌های مسئله‌محور و پاسخ‌گو به نیاز دستگاه‌های مختلف و شکل‌گیری اقتصاد فضا است.
وی افزود: در همین راستا، تفاهم‌نامه‌های متعددی با دستگاه‌های اجرایی و بهره‌برداران خدمات فضایی به امضا رسیده و تعامل با بخش خصوصی و مجموعه‌هایی که می‌توانند از خدمات فضایی استفاده کنند، افزایش یافته است.
مکاری ادامه داد: یکی از اهداف اصلی این رویکرد آن است که پژوهشگاه از یک مجموعه پروژه‌محور به مجموعه‌ای مسئله‌محور تبدیل شود و خدمات و فناوری‌های توسعه‌یافته، مستقیماً در پاسخ به نیاز‌های کشور و صنایع مختلف قرار گیرد.
توسعه پروژه‌های «سری سامان» و فناوری‌های انتقال مداری
وی با اشاره به پروژه‌های مهم پژوهشگاه فضایی ایران، اظهار کرد: پروژه «سری سامان» که از گذشته در پژوهشگاه آغاز شده بود، امسال با رویکرد جدید دنبال می‌شود و در کنار آن، فعالیت در حوزه سوخت مایع نیز در این پروژه آغاز شده است.
سرپرست پژوهشگاه فضایی ایران همچنین از ادامه فعالیت‌ها در حوزه فناوری‌های انتقال مداری خبر داد و گفت: توسعه فناوری‌های انتقال مداری برای دسترسی به مدار‌های بالاتر، از جمله نیاز‌های مهم در مسیر توسعه منظومه‌های ماهواره‌ای کشور است.
شبیه‌ساز‌های سه‌بعدی برای کاهش ریسک مأموریت‌های فضایی
مکاری با اشاره به هزینه‌های بالای شکست مأموریت‌های فضایی، یکی از اقدامات پژوهشگاه را توسعه دو نرم‌افزار شبیه‌ساز سه‌بعدی عنوان کرد و گفت: این شبیه‌ساز‌ها با هدف کاهش احتمال شکست مأموریت‌های فضایی طراحی و توسعه یافته‌اند.
وی افزود: بسیاری از آزمون‌هایی که انجام آنها در فضا امکان‌پذیر نیست، پیش از پرتاب در محیط شبیه‌سازی‌شده روی زمین انجام می‌شود و شرایط مختلفی که ممکن است ماهواره در فضا با آن مواجه شود، در این نرم‌افزار‌ها قابل بازسازی و ارزیابی است.
به گفته مکاری، این شبیه‌ساز‌ها پس از پرتاب نیز می‌توانند به‌عنوان ابزار کمکی در اختیار مراکز کنترل مأموریت قرار گیرند تا اپراتور‌ها بتوانند درک سریع‌تری از وضعیت ماهواره و شرایط حاکم بر آن داشته باشند.
توسعه سامانه «نورا» برای پایش و کنترل ماهواره
سرپرست پژوهشگاه فضایی ایران همچنین از توسعه سامانه «نورا» خبر داد و گفت: این سامانه امکان پایش و کنترل جامع ماهواره را در اختیار مهندسان قرار می‌دهد و شرایط مختلف ماهواره، از جمله وضعیت بدنه، مدار و سایر پارامتر‌های مأموریتی، به صورت زنده قابل مشاهده و بررسی است.
وی افزود: یکی از قابلیت‌های مهم این سامانه، نمایش هم‌زمان اطلاعات در دو دستگاه مختصات زمین‌مرکز و زمین‌ثابت است که امکان تحلیل دقیق‌تر وضعیت ماهواره را فراهم می‌کند.
«راز»؛ پلتفرم یکپارچه رصد اطلاعات زمین
مکاری با تشریح اقدامات پژوهشگاه در حوزه خدمات کاربردی فضایی، از راه‌اندازی پلتفرم «راز» خبر داد و اظهار کرد: یکی از اقدامات مهم، یکپارچه‌سازی سامانه‌های کاربردی در قالب یک پلتفرم واحد با عنوان «رصد اطلاعات زمین» یا «راز» است.
وی ادامه داد: در این پلتفرم، مجموعه‌ای از داده‌های سنجش از دور و سامانه‌های کاربردی تجمیع شده و انواع داده‌های اپتیکی و راداری، همراه با ابزار‌های پردازشی مختلف از جمله ابرتفکیک‌پذیری، ارتوفتو، موزاییک و پردازش‌های مکانی در اختیار کاربران قرار می‌گیرد.
سرپرست پژوهشگاه فضایی ایران، ایجاد بستر فعالیت پژوهشگران و دانشگاهیان را از قابلیت‌های مهم این پلتفرم دانست و گفت: پژوهشگران می‌توانند الگوریتم‌های هوش مصنوعی خود را در این بستر توسعه داده و به انواع داده‌های فضایی دسترسی داشته باشند.
وی افزود: داده‌های ماهواره «خیام» نیز یکی از ورودی‌های مهم این پلتفرم است و آرشیو کامل داده‌های خیام در اختیار پژوهشگاه قرار دارد و در توسعه سامانه‌های کاربردی مورد استفاده قرار می‌گیرد.
«ایران‌زمین»؛ سامانه بومی مشابه گوگل‌ارث
مکاری از توسعه سامانه «ایران‌زمین» به‌عنوان یکی دیگر از اقدامات پژوهشگاه فضایی ایران خبر داد و گفت: این سامانه با هدف تأمین نیاز کشور به یک بستر بومی مشابه گوگل‌ارث توسعه یافته و در حال طی مراحل آزمایش است و به‌زودی رونمایی خواهد شد.
وی افزود: ایران‌زمین در دو سطح عمومی و تجاری ارائه خواهد شد؛ در بخش عمومی، نقش مشابه یک سامانه نمایش اطلاعات مکانی را ایفا می‌کند و در بخش تجاری، ابزار‌های پردازشی و خروجی‌های متنوع در اختیار کاربران قرار خواهد گرفت.
توسعه «ناهید ۲» با هدف منظومه‌سازی
سرپرست پژوهشگاه فضایی ایران در ادامه با اشاره به پروژه ماهواره‌ای «ناهید ۲» اظهار کرد: ماهواره ناهید ۲ با هدف توسعه فناوری‌های مورد نیاز برای منظومه‌سازی در حال توسعه است و فناوری‌هایی که برای ایجاد منظومه‌های بومی مورد نیاز کشور هستند، در این پروژه دنبال می‌شوند.
وی همچنین از بومی‌سازی فناوری‌های مرتبط با منظومه‌سازی خبر داد و گفت: فناوری‌های مرتبط با منظومه‌ها، از جمله فناوری‌های میان‌ماهواره‌ای، در دستور کار پژوهشگاه قرار دارد.
تدوین راهبرد ناوبری فضایی
مکاری از تدوین سند راهبردی ناوبری فضایی در سال جاری خبر داد و گفت: در این سند، گزینه‌های مختلف ناوبری بررسی شده و راهبرد‌هایی برای دستیابی به منظومه بومی ناوبری، استفاده از روش‌های جدید موسوم به «آگمنتیشن» و همچنین روش‌های فرصت‌طلبانه ناوبری مورد توجه قرار گرفته است.
وی افزود: پژوهشگران پژوهشگاه در حال مطالعه و طراحی این راهکار‌ها هستند و برنامه‌ریزی شده است بخشی از این سند راهبردی از سال آینده وارد مرحله عملیاتی شود.
هوش مصنوعی در زنجیره صنعت فضایی
سرپرست پژوهشگاه فضایی ایران، هوش مصنوعی را یکی از ابزار‌های اصلی فعالیت‌های این مجموعه عنوان کرد و گفت: استفاده از هوش مصنوعی در صنعت فضایی محدود به پردازش داده‌ها نیست و از طراحی منظومه‌ها و فناوری‌های ناوبری تا مخابرات و توسعه سامانه‌های کاربردی را دربرمی‌گیرد.
مکاری افزود: پژوهشگاه در طراحی ماهواره‌ها و سامانه‌های کاربردی، به‌ویژه در حوزه پیش‌بینی و اصلاح خطا و همچنین ابرتفکیک‌پذیری تصاویر، از هوش مصنوعی استفاده می‌کند و بخش قابل توجهی از این فناوری‌ها توسط متخصصان پژوهشگاه توسعه یافته است.
توسعه کاربرد‌های تصاویر ماهواره «خیام»
وی با اشاره به آغاز ارائه تصاویر ماهواره خیام به دستگاه‌های اجرایی از سال گذشته، گفت: جلسات متعددی با دستگاه‌های مختلف برگزار شده و شهرداری‌ها توانسته‌اند از تصاویر خیام در حوزه توسعه شهری، بررسی ساخت‌وساز و پایش استفاده کنند.
مکاری ادامه داد: صنایع مختلف از جمله صنعت گاز نیز در حال استفاده از این داده‌ها هستند و پژوهشگاه توسعه کاربرد‌های تصاویر خیام را به صورت جدی دنبال می‌کند.
وی همچنین از کاربرد داده‌های فضایی در پایش فرونشست زمین، کشاورزی، پیش‌بینی خشکسالی و پایش پهنه‌های آبی کشور خبر داد.
تشکیل پژوهشکده کاربرد‌ها برای پاسخ به نیاز دستگاه‌ها
سرپرست پژوهشگاه فضایی ایران با اشاره به تشکیل پژوهشکده کاربرد‌ها گفت: مأموریت این پژوهشکده، توسعه سامانه‌های کاربردی برای صنایع و دستگاه‌های مختلف است تا این سامانه‌ها به‌عنوان ابزار تصمیم‌یار، پایش، نظارت و پیش‌بینی مورد استفاده قرار گیرند.
وی افزود: در ساختار پژوهشگاه، پژوهشکده‌های ماهواره و زیرسامانه‌ها وظیفه توسعه ماهواره و زیرسامانه‌های آن را برعهده دارند و جای یک پژوهشکده با مأموریت مستقیم توسعه خدمات کاربردی برای دستگاه‌های اجرایی خالی بود که در دوره جدید این موضوع در دستور کار قرار گرفته است.
تاب‌آوری و پدافند؛ اصول طراحی فعالیت‌های فضایی
مکاری درباره خسارت‌های واردشده به پژوهشگاه در جریان جنگ تحمیلی سوم نیز اظهار کرد: این اتفاق موجب توقف کوتاهی در فعالیت‌های پژوهشگاه شد، اما مجموعه در فاصله کوتاهی به چرخه فعالیت بازگشت و ضمن بازتعری ف پروژه‌ها متناسب با شرایط جدید، استفاده از فناوری‌های به‌روز و افزایش مشارکت با دستگاه‌های اجرایی را دنبال کرد.
وی افزود: زیرساخت‌های مورد نیاز برای ادامه پروژه‌های ماهواره‌ای تا حد زیادی آماده شده و بخش‌هایی که برای فعالیت‌های جاری مورد نیاز بوده، تکمیل شده است.
سرپرست پژوهشگاه فضایی ایران تأکید کرد: تاب‌آوری به یک اصل در فعالیت‌های پژوهشگاه تبدیل شده و ملاحظات پدافندی در طراحی و اجرای فعالیت‌ها مورد توجه قرار گرفته است.
کاهش وابستگی به بودجه دولتی با توسعه اقتصاد فضا
مکاری درباره مدل اقتصادی فعالیت‌های فضایی گفت: یکی از تغییرات اصلی در رویکرد جدید، تأمین نیاز‌های پژوهشگاه از محل خدمات و بهره‌برداران است و توسعه ماهواره‌های تخصصی متناسب با نیاز مشتریان در دستور کار قرار دارد.
وی افزود: مدل‌های سرمایه‌گذاری برای مشارکت سرمایه‌گذاران در حال طراحی است و هدف، حرکت به سمت الگویی است که در آن وابستگی فعالیت‌های فضایی به بودجه دولتی به حداقل برسد و اقتصاد فضا بتواند بخشی از هزینه‌های خود را از محل خدمات و فعالیت‌های اقتصادی تأمین کند.
سرپرست پژوهشگاه فضایی ایران همچنین گفت: پژوهشگاه در این مسیر نقش ایجاد زیرساخت‌های فضایی و فراهم کردن بستر فعالیت بخش خصوصی را دنبال می‌کند و ایجاد مرکز رشد فضایی و فراهم کردن دسترسی شرکت‌ها و پژوهشگران به داده‌های فضایی نیز با همین هدف انجام می‌شود.
مشارکت در استاندارد‌های بین‌المللی و توسعه ماهواره‌های مشترک
مکاری از برنامه پژوهشگاه برای افزایش همکاری‌های بین‌المللی خبر داد و اظهار کرد: در دو بخش، مشارکت در تدوین استاندارد‌های بین‌المللی مرتبط با فناوری فضایی و همچنین توسعه ماهواره‌های مشترک در دستور کار قرار گرفته است.
وی افزود: پژوهشگران پژوهشگاه در حال آماده‌سازی برای مشارکت در اسناد و استاندارد‌های بین‌المللی مرتبط هستند و گزارش اقدامات انجام‌شده در این زمینه در آینده ارائه خواهد شد.
توسعه زیست‌بوم فضایی با محوریت بخش خصوصی
سرپرست پژوهشگاه فضایی ایران در پایان، فعال شدن بخش خصوصی را حلقه اصلی شکل‌گیری اقتصاد فضا دانست و گفت: تفاهم‌نامه‌های متعددی با بهره‌برداران و بخش خصوصی امضا شده و تلاش می‌کنیم زیرساخت‌هایی فراهم شود که شرکت‌ها بتوانند به داده‌های فضایی دسترسی داشته باشند، سامانه‌های کاربردی توسعه دهند و از این ظرفیت برای ارائه خدمات به دستگاه‌های مختلف استفاده کنند.
وی افزود: ایجاد مرکز رشد فضایی نیز با هدف فعال شدن شرکت‌های نوپا و پژوهشگران در صنعت فضایی و شکل‌گیری یک زیست‌بوم پویا در این صنعت دنبال می‌شود.
مکاری خاطرنشان کرد: هدف پژوهشگاه فضایی ایران، حرکت از مأموریت‌های صرفاً پروژه‌محور به سمت مأموریت‌های مسئله‌محور، توسعه زیرساخت‌های فضایی و فراهم کردن زمینه برای نقش‌آفرینی همه بازیگران در اقتصاد فضاست.
منبع: وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات
