روزه اسلامی با ریاضت‌های غیر دینی چه تفاوتی دارد؟

باشگاه خبرنگاران جوان - در نگاه نخست، برخی افراد ممکن است روزه‌داری در اسلام و ریاضت‌های معنوی مکاتب دیگر (مانند یوگا، مراقبه یا نخوردن‌های طولانی) شبیه به نظر برسند؛ زیرا هر دو نوعی محرومیت‌سازی ارادی را شامل می‌شوند. اما آیا این دو صرفاً یک مسیر با دو نام متفاوت هستند؟ یا اینکه تفاوتی بنیادین در ماهیت و هدف آنها نهفته است.

پاسخ این شبهه را از کارشناس شبهات حجت‌الاسلام رضا پارچه باف جویا شدیم که تقدیم شما مخاطبین گرامی می‌گردد.

سوال شبهه:

تفاوت روزه و ریاضت‌های غیر دینی که برای تسلط بر نفس انجام می‌دهند چیست؟!

پاسخ حجت‌الاسلام پارچه باف:

تفاوت ریاضت شرعی مثل روزه با ریاضت غیر دینی در چهار عنوان:

۱. هدف و نیت

- روزه دینی (مثل آنچه در اسلام، مسیحیت، بودیسم یا دیگر ادیان وجود دارد) از نیت قرب الهی سرچشمه می‌گیرد؛ یعنی انسان برای رضای خدا، تزکیه نفس و رشد روحی روزه می‌گیرد. محورش ارتباط با امر قدسی است.

در قرآن:

«کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیَامُ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ»

هدفش رسیدن به «تقوا» است، یعنی آگاهی و حضور قلب در برابر خدا.

هدف روزه در اسلام، ساختن رابطه‌ای معنوی با خدا و مهار خواهش‌های نفسانی در مسیر بندگی اوست، نه صرفاً تمرین قدرت یا سلامت جسم.

در مقابل، ریاضت‌های غیر دینی هرچند ممکن است ظاهر مشابهی داشته باشند مانند محدود کردن غذا یا پرهیز از لذت‌ها اما جهت آنها غالباً به سوی خودمحوری و دستیابی به توان روحی، ذهنی یا جسمی است بدون اتصال به معبود.

چنین ریاضتی ممکن است قدرت یا آرامش درونی بیاورد، ولی چون از یاد خدا و نیت تقوا خالی است، از دید قرآن ارزش اخروی ندارد:

وَالَّذِینَ کَفَرُوا أَعْمَالُهُمْ کَسَرَابٍ بِقِیعَةٍ یَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ مَاءً حَتَّیٰ إِذَا جَاءَهُ لَمْ یَجِدْهُ شَیْئًا وَوَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ فَوَفَّاهُ حِسَابَهُ ۗ وَاللَّهُ سَرِیعُ الْحِسَابِ (نور/۳۹)

و کافران اعمالشان مانند سرابی در بیابانی مسطّح و صاف است که تشنه، آن را [از دور] آب می پندارد، تا وقتی که به آن رسد آن را چیزی نیابد، و خدا را نزد اعمالش می یابد که حسابش را کامل و تمام می دهد، و خدا حسابرسی سریع است.

بنابراین، روزه اسلامی ریاضتی است «با معنا و مقصد الهی»، اما ریاضت غیر دینی «بی‌قبله» است؛ حرکت دارد؛ اما ریاضت‌های غیر دینی، حرکتی است بی‌قبله و بی‌مقصد که هرگز به وصال حق نمی‌انجامد.

- ریاضت معمولاً بر محور خود انسان می‌چرخد:

هدف آن افزایش قدرت اراده، تمرکز، کنترل غرایز یا آرامش ذهنی است. در اینجا مسیر به سمت تعالی خود و نظم درونی است، نه تقرب به خداوند یا اخلاق الهی.

۲. مبنای فلسفی یا معرفتی

- در روزه دینی، جهان دارای معنا و غایت الهی است؛ انسان به عنوان موجود مسئول و وابسته به خدا عمل می‌کند، پس کنترل نفس جزئی از سلوک معنوی است.

- در ریاضت‌های غیردینی (در سنت‌های فلسفیِ انسانی یا روان‌شناسی مدرن، یا در مکاتب شرقی سکولار)، مبنا بیشتر بر انضباط ذهنی و بدنی است، نه عبودیت. نتیجه مطلوب معمولاً آرامش یا قدرت ذهنی است، نه اتصال به جهان برتر.

۳. آثار درونی

- روزه‌ی دینی همراه با ذکر، دعا، نیت، اخلاق و مسئولیت است؛ انسان همزمان خود را در برابر خدا و جامعه پاکسازی می‌کند.

- ریاضت غیر دینی ممکن است شخصی باشد، بدون بعد اخلاقی یا اجتماعی. ممکن است فردی سخت‌گیرانه ریاضت بکشد ولی در رفتار اجتماعی یا اخلاقی تغییری نکند، چون جهتی اخلاقی ندارد.

۴. خطر یا محدودیت

- روزه دینی با توازن طراحی شده؛ معمولاً از افراط منع می‌کند («نه زیان بدن، نه ترک وظیفه»).

- ریاضت‌های غیر دینی گاهی ممکن است به افراط کشیده شود؛ چون معیار متافیزیکی ضامن توازن نیست. ممکن است فرد از جسم یا روان خود آسیب ببیند، چون هیچ «سقف الهیِ محافظ» اعمال نمی‌شود.

در نهایت می‌توان گفت:

روزه دینی، ریاضتی است که معنا و جهت الهی دارد؛ ولی ریاضت غیر دینی، صرفاً تمرینِ اراده‌ی انسانی بدون ارتباط قدسی.

منبع: خبر آنلاین