ماه دی و جشن دیگان؛ گواهی بر خداپرستی ایرانیان

باشگاه خبرنگاران جوان - اشکان زارعی، دکترای تاریخ به بهانه جشن دیگان نوشت: در ایران باستان پانزدهم هر ماه «دذو» یا «دی» نام داشت که ایرانیان چنین روزی را جشن گرفته، آن را دیگان می‌خواندند. دیگان، در شمار جشن‌های ماهانه است که در پی برابری نام روز و نام ماه برگزار می‌شد.

زیرا بر پایه گاه‌شماری ایران پیش از اسلام، دوازده ماه سال، نام‌هایی چون فره‌وشی« فروردین»، اشاوهیشتا «اردیبهشت»، خردات «خرداد»، تیشتر« تیر»، امرتات«مرداد»، شهریور «خشتروییریه»، میتر«مهر»، آپان« آبان»، آتور« آذر»، دزو«دی»، وهومن« بهمن» و سپندارمت« اسفند» را بر خود داشتند. سی ‌روز ماه نیز دارای سی نام بودند که با «اورمزد» آغاز شده و با «انارام» به پایان می‌رسید.

چون نام دوازده‌گانه‌ ماه‌های سال در میان نام روزها بود، بدین‌سان در هرماه یک روز نام ماه و نام روز برابر می‌گشت که آن را ایرانیان خجسته دانسته، جشن می‌گرفتند که در این‌باره می‌توان از جشن‌هایی مانند؛ تیرگان، امردادگان، مهرگان و آبانگان نام برد...

در میان جشن‌های ماهانه، تنها دیگان، ۳ بار در ماه، روزهای هشتم، پانزدهم و بیست‌وسوم برگزار می‌گردید که برای بازشناختن از یکدیگر آنان را با روز پس از خود یاد کرده، دی به آذر، دی به ‌مهر و دی به دین می‌گفتند. ارج‌گزاری چندباره‌ دیگان در یک ماه نشان از جایگاه ارزشمند این جشن در نگرش ایرانیان داشت که شوند (دلیل) آن را باید در خود این واژگان جست‌وجو کرد. زیرا به گفته‌ دکتر رحیم عفیفی در رویه [صفحه] ۵۱۸ کتاب «اساطیر و فرهنگ ایران» در نوشته‌های پهلوی؛ دی در اوستا به گونه‌ دَدوش«Dathush» و دَذوَه «Dadhvah» به چم (معنی) آفریننده و پروردگار آمده است.

این واژه در فارسی از مصدر دا«da» گرفته شده که در زبان‌های کهن ایرانی و نسک‌های (کتاب‌های) دینی به چم (معنی) دادن، ساختن و آفریدن آمده است. همان‌گونه که پیش‌تر گفته شد ایرانیان باستان نخستین روز هر ماه را نیز اهورامزدا به چم (معنی) دانای هستی ‌بخش نام‌گذاری کرده بودند. از این ‌رو آنان در ماه دی چهار بار به نیایش و ستایش خداوند می‌پرداختند. رویکردی که نه‌تنها در هزاره‌های کهن که در جهان امروزین نیز بی‌همتا است که مردمانی در گاه‌شمار خود نیز همواره به یاد خداوند باشند.

در همین راستا ابوریحان بیرونی در رویه ۲۵۹ کتاب «آثارالباقیه» می‌گوید: «دی ماه آن را خور ماه نیز می‌گویند، نخستین روز آن خرم روز است، و این روز و این ماه هر دو به نام خدای تعالی که هرمزد است نامیده شده» خداپرستی ایرانیان باستان، افزون بر گاه‌شماری آنان در آموزه‌ها و اندیشه‌های دیگری مانند، چگونگی آفرینش جهان، هفت امشاسپندان و استوره‌ها نیز به‌روشنی نمایان است‌.

گاهنبار

به باور نیاکان ما خداوند، گیتی را در شش بخش یا گاهان آفرید. گاه‍َنبار، گَهَنبار و گاهبار، ریخت‌های گوناگون واژگان فارسی است که در اوستا « گاثو» و در زبان پهلوی «گاسانبار» به چم (معنی) زمان، بازه، بخش، هنگام، گاه و چَهره خوانده می‌شود که همانا یادآور بازه‌های شش‌گانه پدیداری جهان به خواست و اراده‌ی خداوند است. در نگرش ایرانیان پروردگار، آسمان، آب‌ها، زمین، گیاهان، چارپایان و سرانجام انسان پدید آورد.

به گفته‌ ابوریحان بیرونی در رویه ۲۶۰ کتاب التفهیم لاوایل صناعة‌التنجیم:

« گهنبار چیست؟ روزگار سال را پاره‌ها کرده است و ایزد تعالی به هر پاره‌ای، گونه‌ای آفریده است، چون آسمان و آب و زمین و گیاهان و جانوران و مردم، تا عالم به سالی تمام آفریده شد.»

در فروردین‌یشت نیز بند ۸۶، آمده است: «گاه آفرینش آسمان، گاه آفرینش آب، گاه آفرینش زمین، گاه آفرینش گیاهان، گاه آفرینش جانوران و گاه آفرینش مردم.»

آن‌چه ایرانیان در درازنای تاریخ درباره چگونگی ساخت و پیدایش جهان‌گفته‌اند، با باور همه‌ دین‌های ابراهیمی نیز سازگاری و هم‌خوانی دارد. چنان‌که در سفر پیدایش تورات باب اول و دوم آمده است: «خداوند آفرینش را در شش روز انجام داد و روز هفتم استراحت کرد.»

قرآن نیز در سوره‌هایی مانند: یونس آیه‌ ۳، هود آیه ۷، حدید آیه‌ ۴، درباره‌ چگونگی آفرینش جهان سخن گفته است.

در این زمینه آیه‌ ۵۲ از سوره‌ اعراف می‌گوید: «به درستی که پروردگار شما آن‌چنان خدایی است که آفرید آسمان‌ها و زمین را در شش روز.....»

امشاسپندان

امشاسپندان نیز یکی دیگر از باورهایی است که یکتاپرستی ایرانیان را نشان می‌ددهد. در نگاه انسان ایرانی امشاسپندان؛ همچون: بهمن، «اندیشه‌ نیک»، اردیبهشت «بهترین راستی»، خرداد «رسایی»، امرداد«نامیرایی» و اسفند «فروتنی» هفت فروزه و ویژگی جاودانه‌ خداوند به شمار می‌آیند، مانند آن‌چه در اسلام بدان صفات ثبوتیه می‌گویند. از این‌ رو هفت‌گانه‌های بسیاری مانند هفته، هفت‌سین، هفت‌خوان رستم، هفت آسمان، هفت شهر عشق و هفت گام سلوک در فرهنگ ما دیده می‌شود.

اسطوره‌های ایرانی

اسطوره‌های ایرانی نیز بازتاب‌دهنده خداپرستی ایرانیان هستند. ازاین‌رو فردوسی با نگاهی تیزبینانه این نگرش را با به کار بردن واژه‌های چون: یزدان، کیهان خدیو، دادار، جهان آفرین، اورمزد، دادگر، داور، جهاندار پروردگار، کردگار جهان و ایزد یادآوری می‌کند. چنان‌که وقتی رستم٬ اکوان دیو را شکست می‌دهد از خداوند سپاس‌گزاری می‌کند:

ستایش گرفت آفریننده را

رهانیده از بدش هر بنده را

بر آسود و بگشاد بند میان

بر چشمه بنهاد ببر بیان

منوچهر هنگام چیرگی بر تور و کشتن او دست به نیایش خداوند می‌برد:

نخست از جهان آفرین کرد یاد

خداوند خوبی و پاکی و داد

سپاس از جهاندار فریاد رس

نگیرد به سختی جز او دست کس

بهرام گور پادشاه ساسانی این‌گونه ایرانیان را به خاقان چین می‌شناساند:

همه یکدلانند، یزدان‌شناس

به نیکی ندارند از کس هراس

افزون بر چامه‌های پیش‌گفته نمونه‌های دیگری از خداگرایی ایرانیان در بخش گوناگون شاهنامه بارها آمده است:

که اوست برتر ز هر برتری

توانا و داننده از هر دری

به فرمان او گردد این آسمان

که او برترست از مکان و زمان

سخن پایانی

برپایه‌ آن‌چه گذشت خداگرایی و یکتاپرستی از دیرباز در تارو پور اندیشه و جهان‌بینی ایرانی تنیده شده است که جشن‌های دیگان گواهی استوار در این‌زمینه هستند.

دیگان و همه‌ جشن‌های ایرانی، افزون برآن‌که برآیند شادخواری و شادزیستی ایرانیان در هزارتوی تاریخ است این جستار( موضوع) را یادآوری می‌کند که نیاکان ما دین‌داری و باورمندی به خدای یگانه را نه با زور که با جشن به فرزندان خود می‌آموختند. چنان‌که خود جشن، واژه‌ای کهن در زبان فارسی است که از واژگان‌های یَسن «yasn»٬ یَز«yaz» و یَشت«yasht» به چم (معنای) ستایش و نیایش گرفته شده و ریشه در سپاسگزاری خداوند دارد. ازاین‌رو ماه دی را باید ماه خداپرستی و بیداری ایرانیان باستان دانست چراکه در فرهنگ ایرانی دین یا دئنا که از فارسی به زبان‌های سامی‌نژادها راه یافته به چم وجدان و آگاهی درونی است.

چنان‌که گردیزی در کتاب زین‌الاخبار می‌نویسد: «این ماه به نزد مغان، ماه خدای است و این روز را خرم‌روز ، (نخستین روز) سخت فرخنده دارند.»

منبع: خبر آنلاین