چرا اسلام شرابخواری را حرام کرد؟

باشگاه خبرنگاران جوان -آیات ۲۱۶ تا ۲۱۹ سوره بقره، مجموعهای از احکام و آموزههای مهم درباره زندگی فردی و اجتماعی مسلمانان را مطرح میکند؛ از ضرورت دفاع و جهاد در راه خدا و تفاوت نگاه انسان با علم الهی گرفته تا مقابله با فتنه، حفظ ایمان، امید به رحمت خدا و در نهایت، حرمت شراب و قمار.
در میان این موضوعات، آیه ۲۱۹ با طرح یک پرسش مهم، به یکی از عادتهای رایج جامعه آن روز میپردازد و توضیح میدهد چرا زیانهای شراب و قمار از منافع ظاهری آنها بیشتر است.
گاهی آنچه دوست نداریم، به نفع ماست
آیه ۲۱۶ با این عبارت آغاز میشود «کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِتالُ وَهُوَ کُرْهٌ لَکُمْ»؛ جنگ و مبارزه بر شما مقرر شده، در حالی که برایتان ناخوشایند است.
علامه طباطبایی در تفسیر المیزان توضیح میدهد که جنگ به دلیل خطر جانی، خسارت مالی، خستگی و برهم خوردن امنیت و آسایش، طبیعتاً برای انسان ناخوشایند است. با این حال، قرآن یادآوری میکند که معیار تشخیص خیر و شر، صرفاً علاقه و نفرت انسان نیست.
از همین رو خداوند میفرماید که «وَعَسَیٰ أَنْ تَکْرَهُوا شَیْئًا وَهُوَ خَیْرٌ لَکُمْ وَعَسَیٰ أَنْ تُحِبُّوا شَیْئًا وَهُوَ شَرٌّ لَکُمْ»؛ چه بسا چیزی را ناخوش بدارید، در حالی که خیر شما در آن است و چه بسا چیزی را دوست داشته باشید، در حالی که برایتان زیانبار باشد.
به تعبیر علامه، انسان به دلیل محدودیت دانش خود نمیتواند همیشه مصلحت واقعی خویش را تشخیص دهد. بنابراین، پایان آیه با این جمله تأکید میکند: «وَاللَّهُ یَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ»؛ خدا میداند و شما نمیدانید.
فتنهای که از کشتن انسانها بدتر است
آیه ۲۱۷ به پرسش مسلمانان درباره جنگ در ماههای حرام پاسخ میدهد. قرآن میپذیرد که جنگ در این ماهها گناهی بزرگ است، اما در مقابل یادآوری میکند که جلوگیری از راه خدا، کفر ورزیدن، محروم کردن مردم از مسجدالحرام و بیرون راندن ساکنان آن، نزد خداوند گناهی بزرگتر است.
در ادامه، تعبیر مهم «وَالْفِتْنَةُ أَکْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ» آمده است فتنه از کشتار بزرگتر است. مقصود از فتنه در این سیاق، آزار و فشار برای بازگرداندن مؤمنان از ایمان و ایجاد مانع در مسیر دینداری آنان است.
آیه همچنین هشدار میدهد که دشمنان تا زمانی که بتوانند، برای بازگرداندن مسلمانان از دینشان تلاش خواهند کرد. از نگاه قرآن، از دست دادن ایمان و مرگ در حال کفر، موجب تباهی اعمال انسان در دنیا و آخرت میشود.
ایمان، هجرت و جهاد؛ سه راه امید به رحمت خدا
در آیه ۲۱۸، پس از بیان دشواریهای مسیر ایمان، خداوند از کسانی یاد میکند که ایمان آورده، هجرت کرده و در راه خدا جهاد کردهاند: «أُولَٰئِکَ یَرْجُونَ رَحْمَتَ اللَّهِ».
این افراد امیدوار به رحمت الهی هستند و آیه با دو صفت «غَفُورٌ رَحِیمٌ» به پایان میرسد؛ خداوند آمرزنده و مهربان است.
این آیه نشان میدهد که امید به رحمت الهی، با ایمان و تلاش و تحمل سختیها همراه است و صرف ادعای ایمان برای رسیدن به سعادت کافی نیست.
چرا شراب حرام است؛ زیانی بزرگتر از لذت و منفعت
مهمترین بخش مورد بحث در این صفحه، آیه ۲۱۹ است که با پرسش درباره شراب و قمار آغاز میشود: «یَسْأَلُونَکَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَیْسِرِ».
پاسخ قرآن روشن است «قُلْ فِیهِمَا إِثْمٌ کَبِیرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُمَا أَکْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمَا»؛ بگو در آن دو گناهی بزرگ و منافعی برای مردم وجود دارد، اما گناه و زیانشان از منافعشان بیشتر است.
علامه طباطبایی در المیزان، واژه «خمر» را به معنای هر مایع مستکننده میداند و علت این نامگذاری را پوشاندن و مختل کردن عقل معرفی میکند. از نظر او، مهمترین اشکال شرابخواری، آسیب به نیروی تعقل و تشخیص انسان است؛ نیرویی که اساس رفتار درست و سعادت زندگی به شمار میرود.
علامه برای شرابخواری سه دسته پیامد برمیشمارد، زیانهای جسمانی، اخلاقی و عقلی. اختلال در عملکرد اندامهای بدن، آسیب به دستگاه عصبی و قلب، و از بین رفتن سلامت جسمی از جمله آثار طبیعی آن است. در بعد اخلاقی نیز مستی میتواند انسان را به ناسزاگویی، تجاوز به حقوق دیگران، افشای اسرار و ارتکاب جنایت سوق دهد.
خطر اصلی در بعد عقلی است، زیرا شراب قدرت تشخیص درست از نادرست را مختل میکند و زمینهساز بسیاری از فسادهای دیگر میشود. او تأکید میکند که شریعت اسلام اساس احکام خود را بر حفظ و رشد عقل انسان قرار داده و به همین دلیل با هر عاملی که این توانایی را از بین ببرد، مقابله میکند.
نکته قابل توجه این است که اسلام برای مقابله با عادت ریشهدار شرابخواری، از روش تدریجی استفاده کرد. علامه در المیزان توضیح میدهد که ابتدا بهصورت کلی از گناهان نهی شد، سپس مسلمانان از نماز خواندن در حال مستی منع شدند و در مرحله بعد، آیه ۲۱۹ سوره بقره با تصریح به بزرگ بودن گناه شراب، زیان آن را در برابر منافعش قرار داد. سرانجام، حکم صریح و قطعی تحریم شراب در آیات ۹۰ و ۹۱ سوره مائده بیان شد.
انفاق بخشیدن آنچه بیش از نیاز است
در ادامه آیه ۲۱۹، پرسش دیگری مطرح میشود «وَیَسْأَلُونَکَ مَاذَا یُنْفِقُونَ» از تو میپرسند چه چیزی انفاق کنند؟
پاسخ خداوند «قُلِ الْعَفْوَ» است یعنی آنچه از نیازهای ضروری انسان بیشتر است. این تعبیر نشان میدهد که انفاق در نگاه قرآن باید با توجه به نیازهای واقعی زندگی و توانایی افراد انجام شود.
در مجموع، این آیات بر یک اصل مهم تأکید دارند انسان برای رسیدن به سعادت، باید در تصمیمهای خود تنها به لذت و منفعت کوتاهمدت توجه نکند، زیرا گاهی آنچه در ظاهر سودمند و لذتبخش به نظر میرسد، میتواند عقل، اخلاق و آینده او را به خطر بیندازد.
منبع: فارس











