ضرورت تهیه نقشه ریسک فرونشست برای شناسایی نقاط بحرانی کشور
دکتر هادی شریفی، مدیرکل زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی منطقه شمال شرق، با اشاره به نبود نقشه جامع ریسک فرونشست در کشور گفت: در برخی مناطق فرونشست به‌صورت یکنواخت رخ می‌دهد و آثار آن کمتر در سطح زمین دیده می‌شود، اما پیامدهای آن می‌تواند در سازه‌ها و زیرساخت‌ها آشکار شود.
وی افزود: در برخی دشت‌ها نیز فرونشست با ایجاد شکاف و تغییرات سطح زمین همراه است و برای مدیریت این پدیده باید علاوه بر پهنه‌بندی خطر، لایه‌های مختلف مربوط به سازه‌های شهری، سکونتگاه‌ها، جمعیت و فعالیت‌های اقتصادی و کشاورزی در نقشه‌های ریسک لحاظ و بر اساس میزان آسیب‌پذیری اولویت‌بندی شوند.
شریفی با تأکید بر ضرورت شناسایی نقاط بحرانی اظهار کرد: مراکز جمعیتی و کاربری‌های مهم، از جمله مناطق شهری و کشاورزی، باید در اولویت اقدامات پیشگیرانه قرار گیرند و در خراسان رضوی نیز این فرایند در حال پیگیری است.
#فرونشست #زمین #آب #حکمرانی #ایران #خراسان
فرونشست زمین دیگر فقط یک موضوع زمین‌شناسی نیست؛ وقتی این پدیده به شهرها، جاده‌ها، خطوط انتقال آب و برق، ساختمان‌ها و زمین‌های کشاورزی می‌رسد، به یک مسئله مستقیم برای زندگی مردم و مدیریت کشور تبدیل می‌شود. به همین دلیل، شناسایی محل فرونشست به‌تنهایی کافی نیست و باید مشخص شود کدام مناطق در برابر این پدیده آسیب‌پذیرترند.
اینجاست که مفهوم «نقشه ریسک فرونشست» اهمیت پیدا می‌کند. این نقشه قرار نیست فقط نشان دهد کجا زمین در حال فرونشست است، بلکه باید مشخص کند در این مناطق چه چیزهایی در معرض آسیب قرار دارند؛ از جمعیت و ساختمان‌ها گرفته تا جاده‌ها، خطوط انتقال، تأسیسات حیاتی و فعالیت‌های اقتصادی.
به زبان ساده، «خطر» یعنی احتمال و شدت وقوع فرونشست، اما «ریسک» به این سؤال پاسخ می‌دهد که اگر فرونشست در یک منطقه رخ دهد، چه میزان خسارت می‌تواند ایجاد کند. بنابراین دو منطقه با نرخ مشابه فرونشست لزوماً ریسک یکسانی ندارند. فرونشست در یک دشت کم‌جمعیت با فرونشست مشابه در یک شهر پرتراکم، از نظر پیامدهای انسانی و اقتصادی قابل مقایسه نیست.
تجربه کشورهای دیگر نیز نشان می‌دهد که مدیریت فرونشست در سال‌های اخیر از مرحله شناسایی «مناطق دارای خطر» عبور کرده و به سمت شناسایی «مناطق در معرض خسارت» رفته است. در هلند، برای مثال، در بررسی‌های مرتبط با فرونشست علاوه بر وضعیت زمین، ویژگی ساختمان‌ها، نوع پی، شرایط خاک و نوع کاربری منطقه نیز مورد توجه قرار می‌گیرد تا مشخص شود کدام مناطق آسیب‌پذیری بیشتری دارند.
#فرونشست #زمین #آب
در یک مطالعه در سال ۲۰۲۴ درباره سواحل شرقی آمریکا، نرخ فرونشست با اطلاعات جمعیتی، املاک و زیرساخت‌های موجود در مناطق مختلف تطبیق داده شد. نتیجه نشان داد حتی فرونشست‌های نسبتاً کم نیز در مناطق پرتراکم می‌توانند جمعیت و حجم قابل توجهی از دارایی‌ها و زیرساخت‌ها را در معرض خطر قرار دهند.
برای ایران نیز می‌توان چنین رویکردی را دنبال کرد. یک نقشه جامع ریسک فرونشست می‌تواند اطلاعات مربوط به نرخ فرونشست و وضعیت زمین را در کنار داده‌های آبخوان‌ها، محدوده شهرها و روستاها، جمعیت، راه‌ها، شبکه‌های آب و برق، تأسیسات حیاتی، زمین‌های کشاورزی و سایر کاربری‌های مهم قرار دهد.
هدف اصلی این است که مشخص شود اگر منابع کشور برای مقابله با فرونشست محدود باشد، ابتدا باید در کدام نقاط هزینه شود. به عبارت دیگر، نقشه ریسک باید از یک تصویر جغرافیایی به یک ابزار تصمیم‌گیری تبدیل شود.
این موضوع برای ایران اهمیت بیشتری دارد، زیرا فرونشست در بسیاری از دشت‌ها ممکن است برای مدتی بدون نشانه‌های بسیار آشکار در سطح زمین ادامه پیدا کند، اما آثار آن به‌تدریج در ساختمان‌ها، راه‌ها، خطوط انتقال و دیگر زیرساخت‌ها ظاهر شود. بنابراین ممکن است زمانی که خسارت به چشم می‌آید، بخش مهمی از فرایند شکل‌گیری آن از مدت‌ها قبل آغاز شده باشد.
بر همین اساس، تهیه نقشه ریسک فرونشست می‌تواند به دستگاه‌های مختلف کمک کند تا پیش از ایجاد خسارت، مناطق حساس را شناسایی کنند؛ از شهرداری‌ها و دستگاه‌های متولی ساخت‌وساز گرفته تا بخش آب، کشاورزی، حمل‌ونقل و مدیریت زیرساخت‌ها.
#فرونشست #زمین #آب
