گذار از سنت؛ رقص لنگ‌انتقام در ریاض

باشگاه خبرنگاران جوان، سمیه خلیلی - تنها یک دهه پیش، تصور اینکه جوانی در ریاض یا جده بتواند خارج از نظارت مستقیم خانواده و بدون هدف آنیِ «ازدواج سنتی» با جنس مخالف دیدار کند، دور از ذهن بود. اما امروز، عربستان سعودی تحت هدایت محمد بن سلمان و در چارچوب «چشم‌انداز ۲۰۳۰»، با سرعتی خیره‌کننده در حال پوست‌اندازی است. گزارش اخیر وال‌استریت‌ژورنال نشان می‌دهد که چگونه ابزار‌های مدرن مانند اپلیکیشن‌های همسریابی، در قلب یکی از مذهبی‌ترین جوامع جهان، جایگزین واسطه‌های سنتی شده‌اند.



انفجار دیجیتال در بازاری سنتی



آمار‌ها حکایت از یک چرخش بزرگ دارند. طبق داده‌های استخراج شده از موسسه «سنسر تاور» (Sensor Tower)، دانلود اپلیکیشن‌های اصلی آشنایی در عربستان طی یک بازه پنج‌ساله رشد مستمری داشته و در سال ۲۰۲۵ به رقم خیره‌کننده ۳.۵ میلیون دانلود رسیده است.



نکته تامل‌برانگیز، جنبه اقتصادی این تحول است؛ کاربران سعودی در سال گذشته نزدیک به ۱۶ میلیون دلار صرف خدمات درون‌برنامه‌ای این اپ‌ها کرده‌اند. در کشوری با ۳۵ میلیون نفر جمعیت که بخش بزرگی از آن را جوانان زیر ۳۰ سال تشکیل می‌دهند، این ارقام تنها یک آمار تجاری نیست، بلکه نشان‌دهنده تغییر بنیادین در «الگوی رفتاری» نسلی است که می‌خواهد قواعد بازی را تغییر دهد.



زیستن در سایه: تاکتیک‌های بقا در منطقه خاکستری



با وجود چراغ سبز دولت برای اصلاحات اجتماعی، همچنان ترس از «انگ اجتماعی» و برخورد‌های قضایی سایه سنگینی بر سر کاربران دارد. وال‌استریت‌ژورنال در مشاهدات میدانی خود به پدیده‌ای اشاره می‌کند که می‌توان آن را «مدرنیته نقاب‌دار» نامید:



•    پنهان‌کاری هویت: بسیاری از کاربران، به ویژه زنان و اقلیت‌ها، به جای عکس واقعی از تصاویر نمادین (مانند گل یا مناظر) استفاده می‌کنند.



•    کد‌های رفتاری: مردان با لباس‌های سنتی (دشداشه) ظاهر می‌شوند، اما در توضیحات پروفایل خود از کلمات رمزگذاری شده برای تعیین نوع رابطه (از دوستی ساده تا ازدواج) استفاده می‌کنند تا از سوءتفاهم‌های مذهبی یا خانوادگی در امان بمانند.



اصلاحات از بالا؛ مقاومت از پایین



از سال ۲۰۱۷ و با محدود شدن قدرت پلیس مذهبی (مطوعین)، فضا‌های عمومی عربستان تغییر شکل یافته‌اند. آزادسازی رانندگی زنان، لغو تفکیک جنسیتی در رستوران‌ها و برگزاری جشنواره‌های پرزرق‌وبرقی همچون «ریاض سیزن»، بستری را فراهم کرده که آشنایی‌های مجازی به دیدار‌های حضوری تبدیل شوند. حتی نماد‌هایی مانند «روز ولنتاین» که زمانی قاچاق محسوب می‌شد، اکنون به بخشی از ویترین مغازه‌ها تبدیل شده است.



با این حال، این سکه روی دیگری نیز دارد. نظام قضایی عربستان که همچنان بر پایه تفاسیر شریعت استوار است، روابط خارج از ازدواج را جرم‌انگاری می‌کند. این تضاد، جوانان را در یک «منطقه خاکستری» قرار داده است؛ جایی که دولت از یک سو مشوق فضای باز است و از سوی دیگر، قوانین سخت‌گیرانه را به طور کامل ملغی نکرده است.



چالش هویتی: نسلی در برزخ



بزرگترین بحران کنونی در جامعه عربستان، نه سیاسی است و نه اقتصادی؛ بلکه یک «بحران هویتی» عمیق است. نسلی که در مدارس کاملاً تفکیک‌شده و تحت آموزه‌های سنتی بزرگ شده، ناگهان به میانه دنیایی پرتاب شده است که در آن «آشنایی مدرن» قاعده اصلی است.



برخی خانواده‌های سنتی در واکنش به این تغییرات سریع، سخت‌گیری‌های خود را دوچندان کرده‌اند و گروهی از روحانیون نسبت به «اماراتی‌سازی» جامعه (اشاره به مدل آزادتر دبی) هشدار می‌دهند. نتیجه این وضعیت برای جوانان، نوعی سردرگمی و فشار روانی است؛ آنها میان وفاداری به ریشه‌های خانوادگی و میل به تجربه آزادی‌های نوین، معلق مانده‌اند.

عربستان سعودی امروز، آزمایشگاهی بزرگ برای تقابل سنت و مدرنیته است. اگرچه تکنولوژی و سیاست‌های دولتی مسیر را برای تغییر هموار کرده‌اند، اما به نظر می‌رسد سرعت تحولات ساختاری بسیار فراتر از «آمادگی فرهنگی» لایه‌های میانی جامعه است. شکافی که وال‌استریت‌ژورنال از آن یاد می‌کند، می‌تواند در آینده‌ای نزدیک به یکی از بزرگترین چالش‌های اجتماعی پادشاهی سعودی تبدیل شود.