محاصره برای همه یا هیچ‌کس

باشگاه خبرنگاران جوان - روز دوشنبه رئیس‌جمهور آمریکا اعلام کرد آمریکا از شامگاه سه‌شنبه برای دومین بار اقدام به محاصره کامل دریایی ایران خواهد کرد. دونالد ترامپ در ادعای عجیبی اعلام کرد دولت آمریکا برای تأمین هزینه امنیت تنگه هرمز، عوارض ۲۰ درصدی از کشتی‌های عبوری می‌گیرد. وی روز سه‌شنبه در پست جدید خود از تغییر این تصمیم گفت و نوشت: «بر اساس گفت‌و‌گو‌های بسیار سازنده با رهبران خاورمیانه، تصمیم گرفته‌ام کارمزد ۲۰ درصدی بازپرداخت به ایالات متحده را با توافق‌های تجاری و سرمایه‌گذاری که کشور‌های مختلف خلیج‌فارس در آمریکا انجام خواهند داد، جایگزین کنم.» به گفته ترامپ، «این سرمایه‌گذاری‌ها عظیم خواهند بود و درعین‌حال به طور فوق‌العاده‌ای به نفع آنها و آینده‌شان است.» فارغ از اینکه دولت ترامپ چگونه می‌خواهد رهبران عرب حاشیه خلیج‌فارس را به بهانه تأمین امنیت بدوشد، اما مسئله مهم‌تر این است که اجرای محاصره دریایی ایران از سوی دولت تروریستی آمریکا هزینه‌های زیادی به کشورمان تحمیل خواهد کرد که به اعتقاد کارشناسان اقتصادی، نباید اجازه داد این اقدام به یک رویه عادی تبدیل شود. کارشناسان معتقدند ایران با بالابردن هزینه تجارت و تولید انرژی و کالا برای کشور‌های مشارکت‌کننده یا حامی محاصره و جنگ، باید دولت آمریکا را در اجرای این جنگ اقتصادی در تنگنا قرار دهد.

کاهش ۱۶ میلیارد دلاری صادرات عرب‌ها به چین

کشور چین ازجمله بزرگ‌ترین مقاصد صادرات نفت و انرژی اغلب کشور‌های عربی حاشیه خلیج‌فارس است. طبق داده‌های وب‌سایت trademap طی سال ۲۰۲۵ چین رتبه اول را در بین مقاصد صادراتی اغلب کشور‌های منطقه به خود اختصاص داده است. داده‌های گمرک چین نیز نشان می‌دهد در سال ۲۰۲۵ شش کشور عربی حاشیه خلیج‌فارس درمجموع نزدیک به ۳۱۲ میلیارد دلار تجارت با چین داشته‌اند که از این مقدار، ۱۵۵ میلیارد دلار مربوط به واردات چین از این کشور‌ها و ۱۵۷ میلیارد دلار نیز مربوط به صادرات چین به این کشورهاست. امارات و عربستان سعودی هرکدام با ۱۰۸ میلیارد دلار، بیشترین سهم از کل تجارت شش کشور با چین را به خود اختصاص داده‌اند. عراق با ۵۱ میلیارد دلار، قطر با ۲۳.۸ میلیارد دلار، کویت با ۱۸.۶ و بحرین با حدود ۲ میلیارد دلار در رتبه‌های پنجم و ششم قرار دارند. اما بررسی داده‌های سه‌ماهه مارس تا مه ۲۰۲۶ که منطقه درگیر جنگ بوده نشان می‌دهد در این مدت حجم صادرات شش کشور به چین ۲۲.۴ میلیارد دلار است که نسبت به رقم نزدیک به ۳۹ میلیارد دلاری مدت مشابه سال ۲۰۲۵ با کاهش ۴۲ درصدی یا ۱۶.۳ میلیارد دلاری روبه‌رو شده است.

در بین شش کشور منطقه، بیشترین کاهش صادرات به چین مربوط به کشور‌های قطر، کویت و عراق است. صادرات قطر در ماه‌های مارس، آوریل و مه که منطقه درگیر جنگ بوده یک میلیارد و ۳۶ میلیون دلار است که کاهش ۷۶.۴ درصدی نسبت به مدت مشابه سال گذشته داشته است. صادرات کویت به چین در این مدت ۶۹۶ میلیون دلار است که شاهد کاهش نزدیک به ۷۶ درصدی بوده است. همچنین صادرات عراق به چین طی این مدت ۲.۳ میلیارد دلار بوده که این عدد نیز با سقوط ۷۵ درصدی روبه‌رو بوده است. حجم صادرات امارات به چین در سه‌ماهه‌ای که منطقه درگیر جنگ و مسدودی تنگه هرمز بوده، نزدیک به ۴ میلیارد دلار بوده که با کاهش بیش از ۵۲ درصدی نسبت به مدت مشابه سال گذشته مواجه بوده است. در رتبه پنجم صادرات بحرین قرار دارد که طی این مدت تنها ۳۴ میلیون دلار است که کاهش ۳۲ درصدی را تجربه کرده است. درنهایت، حجم صادرات عربستان سعودی به چین در طول سه‌ماهه درگیری در منطقه ۱۴.۴ میلیارد دلار است که رشد ۵.۳ درصدی نسبت به مدت مشابه سال ۲۰۲۵ داشته است. به عبارتی، عربستان سعودی تنها کشوری بوده که در طول سه‌ماهه درگیری در منطقه نه‌تنها صادرات این کشور به چین کاهش نیافته، بلکه این مقدار با رشد هم روبه‌رو شده است. این موضوع در خصوص صادرات شش کشور عربی به هند نیز صدق می‌کند و در آنجا کمترین تبعات جنگ متوجه عربستان سعودی بوده است.

سقوط ۵۰ تا ۸۰ درصدی صادرات عرب‌ها به هند

کشور هند نیز ازجمله مقاصد اصلی صادرات کالا‌ها و انرژی کشور‌های عربی است. بررسی داده‌های تجارت ۶ کشور عربی حاشیه خلیج‌فارس (شامل بحرین، عراق، کویت، قطر، عربستان و امارات) با هند نشان می‌دهد در طول جنگ و دوره محاصره دریایی ایران، به جز کشور عربستان که توانسته از طریق باب‌المندب و دریای سرخ تنگه هرمز را دور بزند، سایر کشور‌ها با سقوط ۵۰ تا ۸۰ درصدی صادرات به هند روبه‌رو شده‌اند. داده‌های وزارت بازرگانی و صنایع هند که تا انتهای‌آوریل منتشر شده، نشان می‌دهد درحالی که ۶ کشور در مارس و آوریل ۲۰۲۵ مجموعاً نزدیک به ۳۰.۶ میلیارد دلار صادرات به هند داشته‌اند، اما این عدد در مدت مشابه سال جاری میلادی یعنی مارس و آوریل با سقوط ۵۱ درصدی به ۱۴.۸ میلیارد دلار رسیده است. این داده‌ها نشان می‌دهد در مارس و آوریل سال جاری بیشترین سقوط تجارت در میان کشور‌های عربی مربوط به عراق بوده که البته دولت مرکزی آن هیچ دخالتی در جنگ ایران نداشته (هرچند فضای سرزمینی این کشور از سوی آمریکا و صهیونیست‌ها علیه ایران مورد سوءاستفاده قرار گرفته است) و به‌نوعی این کشور متضرر بزرگ این جنگ نیز است.

حجم صادرات این کشور در ماه‌های مارس و آوریل امسال حدود یک میلیارد و ۷۳ میلیون دلار بوده که نسبت به مدت مشابه سال ۲۰۲۵ سقوط ۸۱ درصدی داشته است. پس از عراق، صادرات کویت در ماه مارس و آوریل ۴۹۷ میلیون دلار بوده که نسبت به مدت مشابه سال گذشته سقوط ۷۸ درصدی داشته است. رتبه سوم با بیشترین کاهش صادرات به هند مربوط به قطر بوده که حجم صادرات این کشور ۶۱۸ میلیون دلار است که سقوط ۷۳ درصدی نسبت به مدت مشابه سال گذشته دارد. در رتبه چهارم بحرین قرار داشته که تنها ۵۴ میلیون دلار صادرات به هند داشته که آن هم سقوط ۵۶ درصدی دارد. در رتبه پنجم کشور امارات جای گرفته که به رغم اینکه با خط لوله حبشان–فجیره توانسته تاحدودی تنگه هرمز را دور بزند، اما حجم صادرات این کشور به هند نیز در ۲ ماهه مارس و آوریل ۶.۶ میلیارد دلار بوده که نسبت به رقم ۱۴ میلیارد دلاری مدت مشابه سال گذشته با کاهش ۵۲ درصدی صادرات به هند روبه‌رو شده است. اما در طول جنگ و محاصره دریایی ایران کمترین اثرپذیری از جنگ و بسته شدن تنگه هرمز مربوط به عربستان سعودی است. این کشور طی ماه‌های مارس و آوریل بیش از ۵.۹ میلیارد دلار صادرات به هند داشته که این مقدار نبست به رقم مدت مشابه سال گذشته تنها ۵ درصد کاهش داشته است.

سود عربستان از جنگ ایران!

بر اساس آمار‌هایی که بررسی شد، در جنگ ۴۰ روزه تحمیلی و همچنین در دوره محاصره دریایی ایران، کمترین زیان اقتصادی ناشی از جنگ و محاصره دریایی مربوط به کشور عربستان سعودی بوده است. این کشور توانسته از طریق خط لوله شرق به غرب روزانه بین ۶ تا ۷ میلیون بشکه نفت را به پایانه اصلی صادرات نفت ینبع در نزدیکی دریای سرخ برساند که همین اقدام کمک کرد سعودی‌ها نه‌تنها از آسیب‌های بسته شدن تنگه هرمز مصون باشند، بلکه در برخی مقاصد صادراتی هم با افزایش صادرات روبه‌رو شوند. در این خصوص داده‌های اداره کل آمار عربستان نشان می‌دهد در ۴ ماهه نخست امسال صادرات این کشور ۴۱۹ میلیارد ریال سعودی و حجم واردات نیز ۳۰۰ میلیارد ریال سعودی بوده است. این ارقام در مدت مشابه سال ۲۰۲۵ به ترتیب ۳۸۰ و ۳۰۴ میلیارد ریال سعودی بوده است. به عبارتی، طی ۴ ماهه نخست امسال صادرات عربستان رشد ۱۰.۳ درصدی داشته و واردات این کشور تنها ۱.۳ درصد کاهش را شاهده بوده است. داده‌های تجارت دو‌ماهه جنگ (مارس و آوریل) نیز قابل‌تأمل است. در طول این مدت صادرات عربستان ۲۱۸ میلیارد ریال سعودی و واردات این کشور ۱۳۵ میلیارد ریال سعودی بوده که به ترتیب رشد ۱۶.۴ درصدی و کاهش ۱۳.۸ درصدی داشته است. این وضعیت در تجارت کشور قطر قابل تأمل است. بر اساس داده‌های رسمی این کشور که تا مارس (ماه اول جنگ) منتشر شده، برخلاف رشد صادرات عربستان در طول جنگ، در ماه مارس صادرات قطر ۵۵ و واردات این کشور ۶۱ درصد سقوط کرده است.

تنگه هرمز یا برای همه یا برای هیچ‌کس

داده‌های بالا نشان می‌دهد سعودی‌ها در بخش صادرات توانسته‌اند از طریق خط لوله شرق به غرب، دریای سرخ و تنگه باب‌المندب موفق عمل کنند و به نظر می‌رسد دلیل کاهش واردات آنها عمدتاً به دلیل مسدودی تنگه هرمز و عدم واردات از کشور‌های حاشیه خلیج‌فارس بوده است. مجموع داده‌ها نشان می‌دهد درصورتی‌که ایران بخواهد امنیت پایدار برای خود ایجاد کند و در حال حاضر نیز از شر محاصره دریایی خلاص شود، طبیعتاً باید هزینه همه کشور‌های ذی‌نفع یا مشارکت‌کننده در این جنگ را بالا ببرد. کاهش کمتر تجارت امارات متحده در طول جنگ، در کنار رشد صادرات عربستان سعودی طی این مدت، به‌وضوح بیانگر این موضوع است که این بار در صورت اجرای محاصره دریایی، ایران باید سکوت خود را شکسته و هزینه همه کشور‌های منطقه را با هدف شکستن محاصره دریایی بالا ببرد. این داده‌ها نشان می‌دهد دریای سرخ و تنگه باب‌المندب که جبهه مقاومت از طریق جنبش انصارالله یمن به این منطقه ژئوپلیتیکی دسترسی دارد، نباید برای دشمنان ایران امن باشد.

کارشناسان اقتصادی و کارشناسان حوزه انرژی می‌گویند عربستانی‌ها برای همیشه نمی‌توانند روی خط لوله شرق به غرب حساب باز کنند، چراکه در صورت یک حمله نظامی اعم از حمله موشکی یا پهپادی، این خط لوله می‌تواند از وضعیت عملیاتی خارج شده و روند انتقال نفت از آن متوقف شود. اما موضوع مهم‌تر اینکه، درصورتی‌که انصارالله یمن بخواهد اقدامات تلافی‌جویانه یا دفاعی انجام دهد، بازهم صادرات نفت عربستان در دریای سرخ و تنگه باب‌المندب می‌تواند دچار چالش شود؛ بنابراین، گرچه عربستان سعودی بزرگ‌ترین مسیر جایگزین تنگه هرمز در منطقه را در اختیار دارد؛ بااین‌حال، این مسیر نیز کاملاً بدون ریسک نبوده و نفتکش‌ها پس از بارگیری در ینبع باید از تنگه باب‌المندب عبور کنند که در سال‌های اخیر به دلیل حملات در دریای سرخ، خود به یک گلوگاه ژئوپلیتیکی مهم تبدیل شده است.

منبع: فرهیختگان