اشاره رهبر انقلاب به فرمول قدرت در جهان جدید!

درست در همان سالهایی که ایران از تولید دانش بازمانده بود، قدرتهای بزرگ مسیر دیگری را طی میکردند.
فارس - خط رهبری: روزی ایران در شمار کانونهای علم و تمدن جهان بود؛ سرزمینی که نام دانشمندانش در تاریخ علم ماندگار شد و دستاوردهای علمیاش مرزهای جغرافیایی را پشت سر گذاشت. اما این تصویر، تمام داستان نیست. در دو قرن اخیر، ورق برگشت. کشوری با چنین پیشینهای، با منابع طبیعی فراوان، موقعیت جغرافیایی ممتاز و مردمی برخوردار از استعدادهای انسانی، بهتدریج از قافله علم عقب افتاد؛ تا جایی که نهتنها در تولید دانش بلکه در اقتصاد، صنعت و قدرت نظامی نیز به دیگران وابسته شد: «ملّت ایران سابقهی تمدّن کهن خود و افتخارات گوناگون در علوم و فنون و برخورداری از مفاخر و دانشمندان نامآور جهان را در کنار دو قرن عقبماندگی شدید و انفعال تاریخی دوران قاجار و پهلوی به یاد دارد.» ۱۴۰۵/۰۸/۰۴
این عقبماندگی یکشبه اتفاق نیفتاد. محصول سالها حکمرانی استبدادی، وابستگی سیاسی و کنار گذاشتن ظرفیتهای داخلی بود. داستان تلخ ایران در این دوره، فقط داستان چند شکست نظامی یا چند قرارداد ننگین نیست؛ داستان ملتی است که فرصت ساختن آینده را از دست داد و هزینه آن را در عرصههای مختلف پرداخت.
اما برای فهم عمق این سقوط، باید به یک واقعیت توجه کرد: عقبماندگی علمی، هیچگاه فقط عقبماندگی در علم باقی نمیماند. این همان حلقهای بود که ضعف علمی را به ضعف اقتصادی، فرهنگی، نظامی و در نهایت، از دست رفتن استقلال پیوند زد: «با اینکه ما ملت با استعدادی هستیم و بودیم، بر اثر تسلط سیاستهای استعماری و استبدادی و سلطنتهای موروثیِ خاندانی و حکومتهای غاصب و جائر، در طول دو سه قرن، از قافلهی علم جهانی عقب ماندیم. عقبماندگی علمی همراهِ خود عقبماندگی اقتصادی و فرهنگی و نظامی و بقیهی عقبماندگیها را هم به بار میآورد. یک کشوری که با توجه به استعداد خود، با توجه به زمینههای طبیعی و انسانی خود، با توجه به جایگاه جغرافیایی خود - که اگر به نقشهی جهان نگاه کنید، توجه میکنید که ایران در چه نقطهی حساسی قرار دارد - با توجه به ذخائر زیرزمینی خود، باید یکی از پیشرفتهترین و یکی از ثروتمندترین کشورهای دنیا باشد، در دورهی حکومتهای قاجاری و بعد پهلوی، تبدیل شد به حکومت عقبافتادهیِ دستنشاندهیِ فقیرِ ضعیفِ توسریخور. این، در تاریخ ما اتفاق افتاد.» ۱۳۸۶/۰۲/۱۹
سقوط از جایگاه تمدنی؛ وقتی استعداد ملی مجال شکوفایی پیدا نکرد
ایران دوره قاجار با وجود ظرفیتهای گسترده انسانی و طبیعی، از تحولات شتابان جهان عقب ماند. شکستهای نظامی در برابر روسیه و قراردادهای گلستان و ترکمانچای، تنها بخشی از پیامدهای این فاصله بودند. آنچه در میدان جنگ آشکار شد، ریشهای عمیقتر داشت: ناتوانی ساختار سیاسی در ایجاد قدرتی متناسب با ظرفیتهای کشور. وقتی دانش و فناوری روز در اختیار یک ملت نباشد، حتی برخورداری از سرزمین پهناور و منابع فراوان نیز نمیتواند مانع تحمیل اراده قدرتهای خارجی شود.
این روند در دوره پهلوی نیز ادامه یافت. ظاهر شهرها تغییر میکرد، دانشگاه تأسیس میشد و نشانههایی از آموزش جدید به چشم میآمد؛ اما پشت این ظواهر، پرسش اساسی همچنان بیپاسخ بود: آیا ایران در حال ساختن یک نظام علمی مستقل است یا صرفاً مصرفکننده دانش و تجربه دیگران باقی میماند؟
نگاهی به وضعیت سواد و آموزش در آن دوره، بخشی از پاسخ را روشن میکند. در سال ۱۳۴۵، از جمعیت حدود ۲۵ میلیون نفری ایران، نزدیک به ۵.۵ میلیون نفر باسواد بودند. در سال ۱۳۵۵ نیز نرخ بیسوادی کل کشور ۵۲.۵ درصد و در مناطق روستایی حدود ۷۰ درصد گزارش شده است. شکاف باسوادی میان زنان و مردان و همچنین شهرنشینان و روستانشینان نیز نشان میداد که آموزش، هنوز به فرصتی فراگیر و عادلانه تبدیل نشده است.
در آموزش عالی هم مسئله فقط تعداد دانشگاهها نبود؛ جهتگیری علمی و میزان استقلال آنها اهمیت داشت. گسترش آموزش جدید، لزوماً به معنای شکلگیری جریان تولید علم و تربیت نیروی متخصص متناسب با نیازهای کشور نبود. غلبه الگوهای تقلیدی و اتکای بخشی از فرایند توسعه صنعتی به متخصصان خارجی، نشانههایی از این وضعیت بود. حتی ویلیام سولیوان، سفیر وقت آمریکا در ایران در خاطرات خود از تمایل محمدرضا پهلوی به استخدام متخصصان و تکنسینهای خارجی با حقوقهای کلان برای احداث و راهاندازی صنایع سخن میگوید. مسئله دقیقاً همینجا بود: کشوری که باید صاحب دانش و فناوری میشد، در بخشهایی از مسیر توسعه خود به نیروی متخصص خارجی تکیه میکرد.
این وابستگی، تنها یک انتخاب مدیریتی نبود؛ نشانهای از فقدان زیرساختهای لازم برای شکوفایی استعدادهای داخلی بود: «ملت ایران باید از اعماق دل به دو سلسلهی پادشاهی پهلوی و قاجار، لعنت بفرستد که این دو سلسلهی خبیث، دو بالِ مملکت و پیکرهی عظیم این ملت کهن، با هوش و با استعداد را بریدند. نه علم و نه کار، هیچکدام را برای این ملت فراهم نکردند. نتیجه این شد که ملّت ایران که در مسابقهی علم و پیشرفت تمدّن و دانش و تجربه، یا از دیگران جلوتر بود یا اقّلاً کسری نداشت، سالها عقب ماند. اوّل خانوادهی قاجار - از ناصرالدّین شاه به بعد - بعدش هم خانواده پهلوی - این پدر و پسر - حقیقتاً چوب حراج به موجودی این ملت و کشور و سرمایههای معنویاش زدند.» ۱۳۷۴/۰۲/۱۳
از دانش تا اقتدار، فرمول قدرت در جهان جدید
درست در همان سالهایی که ایران از تولید دانش بازمانده بود، قدرتهای بزرگ مسیر دیگری را طی میکردند. انقلاب صنعتی، فناوریهای نوین و پیشرفتهای نظامی، معادلات قدرت را تغییر میدادند. کشورهای غربی فهمیده بودند که تصرف سرزمینها و تسلط بر ملتها، دیگر فقط به تعداد سربازان و وسعت ارتش وابسته نیست؛ دانش میتواند ابزار سلطه باشد، همانقدر که میتواند ابزار استقلال شود.
علم، کارخانه میساخت؛ کارخانه، قدرت اقتصادی تولید میکرد؛ قدرت اقتصادی، توان نظامی را افزایش میداد و همه اینها در نهایت به نفوذ سیاسی و سلطه جهانی میانجامید. به بیان دیگر، قدرتهای بزرگ پیش از آنکه بر سرزمینهای دیگر مسلط شوند، در میدان علم پیش افتاده بودند. همین واقعیت، فاصله میان ایران و قدرتهای نوظهور را به فاصلهای در موازنه جهانی تبدیل کرد: «آمریکاییها و اروپاییها بهخاطر علمی که تحصیل کردهاند، توانستهاند همهی دنیا را تصرّف کنند. ما غفلت کردیم، از قافلهی علم عقب ماندیم، با آن سابقهی تاریخی، با این استعداد درخشان! [امّا] دیگران جلو افتادند؛ ما باید این را جبران کنیم.» ۱۳۹۶/۰۷/۲۶
مسئله فقط این نبود که ایران چند دانشگاه یا چند آزمایشگاه کمتر از دیگران داشت؛ مسئله این بود که علم به یکی از پایههای اصلی قدرت جهانی تبدیل شده بود و ایران با همه استعدادهایش، سهمی متناسب با ظرفیت خود در این میدان نداشت. از همینجا میتوان معنای راهبردی این گزاره کوتاه را فهمید: «العِلمُ سُلطان»؛ علم، قدرت است. ملتی که دانش تولید میکند، امکان بیشتری برای تعیین سرنوشت خود دارد و ملتی که مصرفکننده دانش دیگران باقی میماند، ناچار است بخشی از آیندهاش را به تصمیم دیگران گره بزند: «پیشرفت علمی، کشور را قدرتمند میکند. اَلعِلمُ سُلطان؛ «سلطان» یعنی اقتدار؛ علم، اقتدار است؛ هر کسی که آن را داشته باشد «صالَ»، یعنی دست قدرتمند را خواهد داشت؛ هرکس که آن را نداشته باشد «صیلَ عَلَیه»، یعنی دست قدرتمندی بر سر او خواهد آمد یعنی زیر دست خواهد شد؛ این علم [است].» ۱۳۹۶/۰۷/۲۶
مسابقه آینده؛ این بار ایران باید کجا بایستد؟
انقلاب اسلامی ایران در شرایطی رخ داد که کشورمان باید همزمان با ساختن نهادهای جدید، فاصله چند دههای خود با تحولات علمی جهان را جبران میکرد؛ آن هم در میانه جنگ، تحریم و ترور دانشمندان. بااینحال، شاخصهای تولید علم تغییر چشمگیری کرد: مقالات ایران در پایگاه ISI از حدود ۸۰۰ مقاله در سال ۱۳۷۶ به ۵۳ هزار مقاله در سال ۱۳۹۶ رسید و رتبه کشور از ۴۳ در سال ۱۳۵۷ به ۱۶ در سالهای ۱۳۹۶ و ۱۳۹۷ ارتقا یافت. متوسط رشد سالانه تولید علم ایران در فاصله ۱۳۷۶ تا ۱۳۹۶ نیز ۲۳ درصد، در برابر حدود چهار درصد رشد جهانی بود. این ارقام از تغییر جایگاه علمی ایران حکایت دارند؛ اما این کافی نیست! دانش باید به فناوری، حل مسائل کشور و قدرت اقتصادی و صنعتی تبدیل شود. گام بعدی، عبور از مصرف دانش و تقلید فناوری به تولید و تسلط بر فناوریهای راهبردی است.
هوش مصنوعی، فناوری کوانتومی، علوم شناختی و زیستفناوری در حال بازتعریف مناسبات قدرت در جهاناند. عقبماندن از این میدانها میتواند وابستگیهای تازهای ایجاد کند؛ همان خطری که ایران در دو قرن گذشته تجربه کرده است. بنابراین، هدف امروز فقط جبران فاصله گذشته نیست؛ بلکه حضور در مرزهای دانش، تربیت نیروی انسانی خلاق و تبدیل پژوهش به فناوری و ثروت است. ایران نباید صرفاً مصرفکننده دستاوردهای دیگران باشد. اقتدار علمی زمانی شکل میگیرد که بتواند فناوریهای آینده را بشناسد، بسازد و در مسیر تحولات جهانی نقشآفرینی کند.
تاریخ دو قرن گذشته یک هشدار روشن دارد: حاشیهنشینی علمی، دیر یا زود به حاشیهنشینی در قدرت و استقلال میانجامد. مقصد این مسیر، ایرانی است که نهفقط به قافله علم برسد بلکه در ساختن آینده آن سهم داشته باشد: «تجربهی دو جنگ اخیر به همه ثابت کرد که این خیزش علمی جدید بایستی عمیق و پرشتاب باشد. برای این مقصود لازم است علاوه بر مسئولان دستگاهها و مراکز علمی، تحقیقاتی و فنّاوری، یکایک نخبگان و فرزانگان ایران عزیز به مأموریّت اصلی خود در ساخت آیندهی شکوهمند ایران اسلامی و پیشرفت و آبادانی آن اهتمام ورزیده. اگر این مسیر بهدرستی پیموده شود، مرکز ثقل و کانونهای دانش خصوصاً بعضی از انواع علوم پایه بهتدریج از کشورهای غربی به ایران خواهد آمد و کشور در سالهایی نه چندان دور به مرجعیّت علمی و فنّاوری تبدیل شده و هدف پیشگفتهی رهبر حکیم و شهیدمان اعلیاللهمقامهالشّریف در مورد تبدیل شدن فارسی به یکی از زبانهای مرجع علمی دنیا محقّق خواهد شد.» ۱۴۰۵/۰۸/۰۴
#خط_رهبری #علم #پیشرفت #پهلوی #قاجار











