معمار چرخش به شرق؛ پریماکوف طراح نقشه مهار آمریکا در قرن ۲۱

در روزهایی که کاخ سفید سرمست از فروپاشی شوروی، رویای دیکتاتوری بلامنازع جهانی را در سر میپروراند، یک افسر کهنهکار اطلاعاتی در مسکو نقشه درهم شکستن انحصار غرب را روی میز گذاشت.
گروه اندیشه: یوگنی پریماکوف با طراحی مثلث استراتژیک «مسکو، پکن و دهلی»، دژی نفوذناپذیر در قلب اوراسیا بنا کرد که شالوده یکجانبهگرایی آمریکا را برای همیشه لرزاند.
در واپسین سالهای قرن بیستم، هنگامی که واشنگتن با غروری سرمستانه خود را کدخدای بلامنازع سیاره زمین میپنداشت و انتظار داشت روسیه بحرانزده بیچونوچرا به استعمار نوین غرب گردن بنهد، چرخشی تاریخی در دالانهای قدرت مسکو کلید خورد. سالها تحقیر دیپلماتیک، بدعهدیهای مکرر ناتو و نسخههای ویرانگر مالی غرب، سرانجام طبقه استراتژیست روس را به این یقین رساند که در برابر زیادهخواهی بیپایان آنگلوساکسونها، دیپلماسی لبخند کارگر نیست و برای بقا باید نظم تحمیلی تکقطبی را از ریشه هدف گرفت.
هندسه مثلث طلایی؛ کالبدشکافی تفکر پریماکوف و برپایی نظم چندقطبی
این باروتهای انباشته تئوریک و دادههای دانشگاهی نیازمند معماری بودند تا آنها را از قفسه پژوهشکدهها به اسناد بالادستی امنیت ملی تبدیل کند؛ این شخصیت تاریخی کسی جز یوگنی ماکسیموویچ پریماکوف نبود. پریماکوف که دههها خاک صحنههای پرتنش خاورمیانه را به عنوان روزنامهنگار پراودا، تحلیلگر نخبه و سپس رئیس اداره اطلاعات خارجی (SVR) خورده بود و پس از کنار رفتن خفتبار کوزیرف سکان وزارت امور خارجه را به دست گرفت، نبوغی یگانه داشت: تسلط بر منطق موازنه قدرت و درک باستانی از کدهای ژنتیکی دیپلماسی روس.
تفکر پریماکوف که به شکلگیری «دکترین پریماکوف» منتهی شد، بر سه ستون معرفتی و تغییرناپذیر بنا گردید:
نخستین ستون، نفی مطلق و هستیشناختی نظم تکقطبی بود. پریماکوف تکقطبیگرایی پکسآمریکانا را نه یک دستاورد پیروزمندانه پس از پایان جنگ سرد، بلکه یک توهم ژئوپولیتیکی ناپایدار و منشأ اصلی هرجومرج، بیقانونی و تجاوزگری در جهان معاصر میدانست. او استدلال میکرد که جهان پس از شوروی برخلاف تبلیغات رسانههای غربی به سوی یکدستی نرفته، بلکه تنوع تمدنی و کثرت تاریخی آن بیدار شده است. در منظومه فکری او، نظم پایدار بینالمللی تنها زمانی متولد میشود که بر مدار واقعیت انکارناپذیر «جهان چندقطبی» (Multipolar World) استوار گردد؛ نظمی که در آن چندین کانون قدرت مستقل با حق وتوی ژئوپولیتیک زیست کنند و هیچ پایتختی نتواند اراده، هنجارها و سبک زندگی خود را به مثابه قانون جهانی به دیگران دیکته کند.
دومین ستون، احیای اصل حاکمیت مطلق و بازتعریف عمق امنیتی پیرامون بود. پریماکوف با سرسختی اعلام کرد که روسیه نه یک دانشآموز نوپا در کلاس درس دموکراسی غربی، بلکه یک قدرت بزرگ تاریخی با مأموریتهای مستقل جهانی است. او حوزه پساشوروی را «فضای حیاتی و حیاطخلوت امنیت ملی روسیه» نامید و هرگونه مداخله ساختارهای نظامی بیگانه بهویژه گسترش ناتو به سمت کشورهای استقلالیافته را خط قرمز خشن مسکو خواند. او به کرملین آموخت که روسیه اگر حاکمیت و دست برتر را در مرزهای پیرامونی خود حفظ نکند، اعتبار بینالمللیاش در مسافتهای دوردست نیز از میان خواهد رفت.
سومین ستون که اوج پختگی تفکر او به حساب میآمد، راهبرد موازنهسازی فعال و چرخش چندسویه بود. پریماکوف اعلام کرد سیاست خارجی روسیه نباید اسیر و گروگان یک جبهه خاص باشد؛ روسیه به دلیل گستره سرزمینی، کشوری همزمان اروپایی و آسیایی است و قطبنمای آن باید با زاویه ۳۶۰ درجه به سوی کل نقشه زمین گشوده شود. درخشانترین و متهورانهترین ابتکار او در دسامبر ۱۹۹۸ در پایتخت هند ظهور کرد؛ جایی که در برابر شگفتی ناظران بینالمللی، ایده تاریخی «مثلث استراتژیک روسیه، چین و هند» موسوم به ریک (RIC) را پیشنهاد داد.
در آن دوران که واشنگتن با تکبر سرمستانه خود چنین پیشنهادهایی را ژستهای توخالی کشوری بدهکار و منزوی میپنداشت، پریماکوف با تیزبینی یک شرقشناس به عمق تاریخ نگریست. او نشان داد که مسکو، پکن و دهلی با دربرگرفتن بیش از ۴۰ درصد جمعیت سیاره زمین، پهنههای جغرافیایی یکپارچه، ظرفیتهای عظیم صنعتی، زرادخانههای اتمی و مهمتر از همه، زخمهای مشترک از تجاوزات، زورگوییها و استعمار غربی، ارکان طبیعی نظم آینده هستند. پریماکوف تبیین کرد که اگر مسکو شجاعت لازم را داشته باشد و با تنشزدایی فعال نقش میانجی و چسب پیونددهنده را میان دهلی و پکن ایفا کند، یک ائتلاف استراتژیک غولآسا در قلب خشکی اوراسیا ساخته خواهد شد که غرب هرگز توان مهار یا محاصره آن را نخواهد داشت. این ایده راهگشا در سالهای بعد از مرزهای یک بیانیه فراتر رفت، هسته اولیه ائتلاف بریکس را پیریزی کرد و هندسه معادلات مالی و نظامی جهان را تکان داد. پریماکوف توانست تابوی ترس از واشنگتن را بشکند و واژه مقاومت متوازن را وارد واژگان دیپلماتهای روس کند.
سنتز چرخش بزرگ؛ از خاکستر بلگراد تا خروش مونیخ
واقعه آسمان اقیانوس اطلس در بیستوچهارم مارس ۱۹۹۹، نقطه انفصال رسمی روان سیاست خارجی روسیه از توهمات لیبرالی دهه نود بود. هنگامی که موشکهای آمریکایی بدون کوچکترین اعتنایی به حق وتوی روسیه در شورای امنیت و بیتوجه به معاهدات بینالمللی بر سر زیرساختهای صربستان آوار شدند، واپسین بارقههای اعتماد در مسکو به خاکستر تبدیل شد. پیام بلگراد برای تمام ساختار بوروکراتیک و امنیتی روسیه صریح و خشن بود: در شطرنج غرب، حق با کسی است که زرادخانهاش پرتر و دلارهایش برّندهتر باشد و توافقات کاغذی در برابر منافع هژمونیک پشیزی ارزش ندارد.
پریماکوف با آن گردش تاریخی هواپیما، به یک ملت تحقیرشده نشان داد که قدرت، پیش از آنکه در چاههای نفت یا اسکناسهای خارجی باشد، در شجاعت ایستادگی و بازگشت به هویت تاریخی نهفته است. او توانست از درون ویرانههای دهه نود، ساختمانی فکری و راهبردی به میراث بگذارد که امنیت روسیه را نه در گدایی از غرب، بلکه در ساخت دژهای ائتلافی اوراسیایی، نفی انحصار تکقطبی و بازتعریف روسیه به مثابه قطب تمدنی جستوجو میکرد. این زرادخانه عظیم ادراکی، دقیقاً همان سلاح فکری سرنوشتسازی بود که در نخستین ساعات هزاره جدید به ولادیمیر پوتین واگذار شد؛ دستمایهای تئوریک و راهبردی که هشت سال بعد، در تالار هتل بایریشر هوف در جریان کنفرانس امنیتی مونیخ ۲۰۰۷، باروت انباشته آن به غرش درآمد و نبرد نهایی روسیه علیه یکهتازی غرب را رسماً به جهانیان اعلام کرد.
«آنچه میخواهید درباره تمدنهای نوظهور و تقابل تمدن اسلام و غرب را بدانید در گروهاندیشه خواهید یافت.»
#دکترین_پریماکوف
#جهان_چندقطبی
#مثلث_روسیه_چین_هند
#اتحاد_اوراسیا
#بریکس
#سازمان_همکاری_شانگهای
#ولادیمیر_پوتین
#سخنرانی_مونیخ
#افول_آمریکا
#نظم_نوین_جهانی











