عبور از تحلیل داده به بینش ماشین، گام بعدی حکمرانی داده است

باشگاه خبرنگاران جوان؛ نرگس امام‌جمعه - دومین دوره کنفرانس حکمرانی داده و هوش مصنوعی صبح امروز با حضور رئیس سازمان فناوری اطلاعات ایران، معاون حکمرانی الکترونیک و هوشمند سازی دولت و جمعی از اساتید دانشگاه‌ها و مسئولان این حوزه برگزار شد.

در این آئین مقدمی، مدیرکل توسعه فناوری اطلاعات، امنیت و هوشمندسازی وزارت نفت با اشاره به روند توسعه دولت الکترونیک و حکمرانی داده در کشور گفت: در حوزه دولت الکترونیک، بخش مهمی از مسیر اتصال دستگاه‌ها و ایجاد شبکه‌ای قابل اتکا طی شده است و اکنون دستگاه‌های اجرایی در تلاش هستند تکالیف خود را در حوزه حاکمیت داده انجام دهند.

وی با بیان اینکه هنوز تا رسیدن به وضعیت مطلوب فاصله داریم، افزود: گام بعدی، استفاده از هوش مصنوعی برای رسیدن از تحلیل داده به مرحله‌ای است که می‌توان آن را «بینش» نامید؛ مرحله‌ای که در آن، ماشین به ما کمک می‌کند روابط و الگوهایی را شناسایی کنیم که ممکن است در نگاه نخست قابل مشاهده نباشند.

ضرورت عبور از تحلیل داده به بینش ماشین

مقدمی برای تشریح تفاوت تحلیل داده و بینش ماشین، به مثال مصرف انرژی در واحدهای پالایشی اشاره کرد و گفت: فرض کنید مصرف انرژی یک واحد نفتی افزایش پیدا کرده است. در مرحله نخست، صرفاً افزایش مصرف را مشاهده می‌کنیم؛ اما با استفاده از تحلیل داده‌ها می‌توان چندین متغیر را هم‌زمان بررسی کرد و به برآوردها و نتایجی رسید که پیش از این به آن‌ها دسترسی نداشتیم.

وی توضیح داد: در مرحله بعد، باید بتوانیم علت افزایش مصرف را شناسایی کنیم؛ برای مثال، مشخص شود که آیا افزایش مصرف ناشی از بروز مشکل در ماشین‌آلات، کاهش کیفیت سوخت یا وجود نشتی است. هوش مصنوعی می‌تواند در شناسایی این عوامل و ارائه راهکارها به ما کمک کند.

این مقام وزارت نفت با بیان اینکه تصمیم‌گیری در چنین شرایطی تنها به شناسایی علت محدود نمی‌شود، افزود: پس از شناسایی عوامل، باید درباره ادامه یا توقف تولید تصمیم گرفت. ممکن است ادامه تولید با مصرف فعلی به‌صرفه نباشد، اما توقف تولید نیز به دلیل تعهدات سازمانی هزینه‌هایی به همراه داشته باشد. در چنین شرایطی، باید همه جوانب، از هزینه‌های تولید تا تعهدات و منافع سازمان، در تصمیم‌گیری لحاظ شود.

مقدمی با اشاره به همین موضوع گفت: پرسش اصلی درباره آینده هوش مصنوعی این است که چگونه می‌توان از ظرفیت آن برای رسیدن به بینش استفاده کرد. به اعتقاد من، به جای تمرکز صرف بر بینایی ماشین، باید به سمت بینش ماشین حرکت کنیم؛ یعنی بتوانیم مجموعه داده‌ها، محدودیت‌ها و ملاحظات را به‌گونه‌ای در اختیار سامانه‌های هوش مصنوعی قرار دهیم که در تصمیم‌سازی و ارزیابی گزینه‌های مختلف به ما کمک کنند.

وی در عین حال تأکید کرد که در شرایط کنونی، تصمیم‌گیری نهایی نباید به‌طور کامل به ماشین واگذار شود و نقش انسان در ارزیابی نتایج و انتخاب مسیر مناسب همچنان اهمیت دارد.

حکمرانی داده و تحول دیجیتال باید ارزش اقتصادی ایجاد کنند

مدیرکل توسعه فناوری اطلاعات، امنیت و هوشمندسازی وزارت نفت در بخش دیگری از سخنان خود، ایجاد ارزش اقتصادی را از اهداف اساسی حکمرانی داده و تحول دیجیتال دانست و گفت: حکمرانی داده دست‌کم از دو مسیر می‌تواند برای سازمان ارزش‌آفرینی کند؛ نخست، فراهم کردن بستری برای توسعه فعالیت‌ها و خدمات دیگر و دوم، ایجاد امکان بهره‌برداری اقتصادی از داده‌ها، از جمله از طریق ارائه داده‌های قابل انتشار به متقاضیان.

وی با اشاره به ظرفیت داده‌های دستگاه‌های اجرایی برای ارائه خدمات به بخش‌های دیگر افزود: داده‌های معتبر و قابل اتکا، در صورت فراهم بودن چارچوب‌های لازم، می‌توانند برای کسب‌وکارها و نهادهایی که به ارزیابی اعتبار مالی یا ارائه خدمات نیاز دارند، ارزشمند باشند. بنابراین، حکمرانی داده را باید به‌عنوان یکی از ظرفیت‌های ایجاد ارزش اقتصادی در سازمان‌ها در نظر گرفت.

مقدمی با تأکید بر اینکه تحول دیجیتال نیز باید به نتایج ملموس منجر شود، اظهار کرد: پروژه‌های تحول دیجیتال باید سازمان را متحول کنند و این تحول باید در قالب پروژه‌هایی مشخص و دارای خروجی قابل ارزیابی تحقق یابد. اگر این پروژه‌ها ارزشی برای سازمان ایجاد نکنند، عملاً هدف اصلی تحول دیجیتال محقق نشده است.

وی ادامه داد: منظور از ارزش اقتصادی صرفاً درآمد ریالی نیست، بلکه افزایش سرعت انجام کارها، بهبود کیفیت خدمات، ارتقای بهره‌وری و افزایش رفاه اقتصادی را نیز شامل می‌شود. بر همین اساس، اگر حکمرانی داده، تحول دیجیتال و هوش مصنوعی نتوانند به ایجاد ارزش منجر شوند، در تحقق هدف اصلی خود با مشکل مواجه خواهند شد.

تحول دیجیتال بدون تغییر ساختار سازمانی محقق نمی‌شود

مقدمی با اشاره به ضرورت هماهنگی میان ساختار سازمانی و برنامه‌های تحول دیجیتال گفت: اگر قرار باشد مأموریت‌های یک سازمان تغییر کند، اما ساختار آن ثابت بماند، نمی‌توان انتظار داشت پروژه‌های تحول دیجیتال به‌درستی اجرا شوند. ساختار سازمان باید متناسب با مأموریت‌های آن شکل بگیرد.

وی برای تشریح این موضوع به تفاوت ساختار کسب‌وکارهای سنتی حمل‌ونقل با پلتفرم‌هایی مانند اسنپ اشاره کرد و افزود: با تغییر شیوه ارائه خدمات، ساختارهای جدیدی شکل می‌گیرند. بنابراین، وقتی مأموریت سازمان تغییر می‌کند، معماری سازمانی، پروژه‌های تحول دیجیتال و حتی داده‌هایی که تولید می‌شوند نیز باید متناسب با مأموریت‌های جدید بازتعریف شوند.

مدیرکل توسعه فناوری اطلاعات، امنیت و هوشمندسازی وزارت نفت با اشاره به پیچیدگی ساختار صنعت نفت اظهار کرد: در این صنعت، شرکت‌های زیرمجموعه هر یک حوزه فعالیت و داده‌های خاص خود را دارند و به همین دلیل، حکمرانی داده باید با توجه به ویژگی‌های این اکوسیستم طراحی شود.

وی افزود: زنجیره ارزش صنعت نفت، گاز و پتروشیمی از بخش‌هایی مانند اکتشاف و تولید تا انتقال، فروش، توزیع و مصرف را در بر می‌گیرد. هر یک از این بخش‌ها محیط عملیاتی و داده‌های متفاوتی دارند و ایجاد یک سکوی دیجیتال یکپارچه برای صنعت نفت، به هماهنگی میان این بخش‌ها و تعریف سازوکارهای مناسب برای تبادل داده نیازمند است.

مقدمی با اشاره به پروژه‌های مرتبط با سکوی دیجیتال صنعت نفت گفت: این پروژه‌ها باید در نهایت خروجی مشخص و اثرگذار داشته باشند و بتوان میزان ارزش ایجادشده برای صنعت را ارزیابی کرد. یکی از موضوعات قابل بررسی در این زمینه، ظرفیت داده‌های صنعت نفت برای ایجاد ارزش اقتصادی از طریق توسعه خدمات و بهره‌برداری از داده‌های قابل انتشار است.

هر سامانه‌ای را نمی‌توان هوشمند نامید

وی در ادامه با تأکید بر ضرورت تعریف دقیق مفهوم هوشمندسازی گفت: صرف راه‌اندازی سامانه‌های الکترونیکی و مکانیزه به معنای هوشمندسازی نیست. اگر سامانه‌ای از قابلیت‌های هوش مصنوعی در تصمیم‌سازی استفاده نمی‌کند، بهتر است بدون تعریف دقیق، عنوان هوشمند برای آن به کار نرود.

مقدمی با اشاره به تجربه خود در حوزه فناوری اطلاعات اظهار کرد: باید میان سامانه‌های صرفاً مکانیزه و سامانه‌هایی که می‌توانند در تحلیل داده‌ها، شناسایی روابط پنهان و تصمیم‌سازی نقش داشته باشند، تفاوت قائل شد.

وی افزود: یافته‌های ماشین لزوماً به‌تنهایی ما را به هدف نمی‌رسانند و باید نتایج حاصل از تحلیل هوش مصنوعی را با ملاحظات و اهداف سازمانی تطبیق داد. در شرایط کنونی، ضروری است نقش انسان در تصمیم‌گیری پررنگ باقی بماند و از ظرفیت ماشین برای ارتقای کیفیت تصمیم‌سازی استفاده شود.

مدیرکل توسعه فناوری اطلاعات، امنیت و هوشمندسازی وزارت نفت در پایان ابراز امیدواری کرد که موضوع حرکت از تحلیل داده به سمت بینش ماشین، به‌عنوان یکی از زمینه‌های پژوهشی در مقاطع کارشناسی ارشد و دکتری مورد توجه قرار گیرد تا امکان توسعه روش‌هایی فراهم شود که فراتر از تحلیل‌های متعارف، به تصمیم‌سازی دقیق‌تر در سازمان‌ها کمک کنند.