اقتصاد ایران باید از افتخار به داشته‌ها به خلق ثروت و قدرت در بازار‌های جهانی برسد
باشگاه خبرنگاران جوان؛ پریزاد اقبالی- حسین افشین، معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان رئیس‌جمهور، در رویداد «مانوین» در اصفهان، با اشاره به ظرفیت‌های کم‌نظیر ایران در حوزه‌های علم، فناوری، فرهنگ و هنر، اظهار کرد: ایران سرزمین منابع بزرگ و ذهن‌های خلاق است، اما برخورداری از این دارایی‌ها به‌تنهایی نمی‌تواند جایگاه اقتصادی کشور را در جهان تضمین کند. مسئله اساسی آن است که چگونه می‌توان این ظرفیت‌ها را به محصولات رقابت‌پذیر، بازار‌های پایدار و ثروتی تبدیل کرد که منافع آن به تولیدکنندگان، هنرمندان و مردم کشور بازگردد.
وی با بیان اینکه میان «داشتن»، «تولیدکردن» و «فروختن» تفاوتی بنیادین وجود دارد، افزود: داشتن منابع و استعداد‌ها الزاماً به معنای برخورداری از قدرت اقتصادی نیست؛ همان‌طور که تولید محصول باکیفیت نیز لزوماً به فروش موفق و کسب سهم مناسب از ارزش نهایی آن منجر نمی‌شود. در اقتصاد امروز، قدرت واقعی متعلق به کسانی است که علاوه بر توان تولید، امکان انتخاب میان مشتریان، بازارها و مسیر‌های متنوع عرضه را در اختیار دارند.
اختیار معامله؛ حلقه مفقوده تبدیل ظرفیت‌های ایران به ثروت
افشین با معرفی مفهوم «اختیار معامله» به‌عنوان یکی از ضرورت‌های اقتصاد امروز تصریح کرد: اختیار معامله به معنای قدرت انتخاب در مناسبات اقتصادی است؛ اینکه تولیدکننده ناچار نباشد محصول خود را تنها به یک مشتری، از یک مسیر یا با شرایطی محدود عرضه کند، بلکه بتواند با شناخت بازار، توسعه شبکه توزیع و افزایش قدرت چانه‌زنی، از منافع اقتصادی خود صیانت کند.
وی ادامه داد: ممکن است دو هنرمند در بازار اصفهان محصولاتی با کیفیت یکسان تولید کنند، اما آنکه در کنار هنر ساختن، هنر شناخت بازار و ارتباط با مشتری را نیز آموخته است، درآمد بیشتری کسب کند. این تفاوت به معنای برتری تجارت بر تولید نیست، بلکه نشان می‌دهد در اقتصاد امروز، تولید ارزشمند زمانی به موفقیت اقتصادی پایدار می‌رسد که با توان بازاریابی، برندسازی و فروش همراه شود.
معاون علمی رئیس‌جمهور با طرح این پرسش که چرا سهم ایران از ارزش اقتصادی بسیاری از بازار‌های جهانی با گستردگی دارایی‌های فرهنگی، علمی و طبیعی آن تناسب ندارد، گفت: ما از فرش ایرانی، هنر‌های سنتی، اسطوره‌ها، استعداد‌های علمی و میراث تمدنی خود سخن می‌گوییم، اما باید بپرسیم چه میزان از ارزش اقتصادی این دارایی‌ها نصیب تولیدکنندگان و خالقان ایرانی می‌شود.
وی تأکید کرد: فاصله میان برخورداری از دارایی و برخورداری از قدرت معامله، یکی از چالش‌های مهم اقتصاد ایران است و سیاست‌گذاری علم و فناوری باید برای کاهش این فاصله برنامه‌ای عملیاتی داشته باشد.
مانوین باید نقطه اتصال خلاقیت، فناوری و بازار باشد
افشین با اشاره به نقش رویداد مانوین در توسعه زیست‌بوم صنایع خلاق اظهار کرد: مانوین باید برای کم‌کردن فاصله میان خلق محصول و دستیابی به بازار شکل بگیرد. هدف این رویداد نباید صرفاً نمایش ظرفیت‌ها و تقدیر از استعداد‌ها باشد، بلکه باید زمینه‌ای فراهم کند تا ایده‌ها به محصول، محصولات به بازار و فعالیت‌های خلاقانه به درآمد پایدار تبدیل شوند.
وی با تأکید بر ضرورت تغییر معیار‌های ارزیابی رویداد‌های فناوری و صنایع خلاق گفت: موفقیت مانوین را نباید تنها با تعداد غرفه‌ها، شرکت‌کنندگان یا تندیس‌های اهداشده سنجید. باید شش ماه پس از برگزاری این رویداد بررسی کنیم چند محصول تازه وارد بازار شده، چند قرارداد سرمایه‌گذاری منعقد شده، چند کسب‌وکار رشد کرده و چه تعداد از آثار و محصولات ایرانی توانسته‌اند به مخاطبان و مشتریان خارجی دسترسی پیدا کنند.
معاون علمی رئیس‌جمهور افزود: اگر نتوانیم برای این پرسش‌ها پاسخ‌های روشن و قابل‌اندازه‌گیری ارائه کنیم، حتی باشکوه‌ترین رویداد‌ها نیز نمی‌توانند نشانه موفقیت سیاست‌گذاری باشند. آنچه اهمیت دارد، عبور از جشنواره‌محوری و حرکت به‌سوی زیست‌بوم‌سازی است؛ زیست‌بومی که در آن هنرمند، فناور، طراح، سرمایه‌گذار، تولیدکننده و صادرکننده در یک زنجیره منسجم به یکدیگر متصل شوند.
اصفهان؛ از معماری مبتنی بر دانش تا اقتصاد خلاق آینده
افشین با توصیف اصفهان به‌عنوان شهری که علم، هنر و اندیشه در تار و پود تاریخ آن تنیده شده است، گفت: اصفهان شهر حساب و حوصله است؛ شهری که در آن زیبایی از دل نظم و محاسبه برخاسته و هنر در پیوند با دانش به آثاری ماندگار تبدیل شده است.
وی با اشاره به معماری مسجد شیخ لطف‌الله و مجموعه تاریخی نقش‌جهان افزود: وقتی به گنبد مسجد شیخ لطف‌الله نگاه می‌کنیم، نمی‌توان میان هنر و مهندسی، تخیل و محاسبه یا زیبایی و ریاضیات مرزی روشن ترسیم کرد. معمار ایرانی قرن‌ها پیش دریافته بود که آفرینش آثار ماندگار، حاصل پیوند دانش و خلاقیت است.
معاون علمی رئیس‌جمهور ادامه داد: امروز از پیوند فناوری و صنایع خلاق سخن می‌گوییم، درحالی‌که اصفهان قرن‌ها پیش این پیوند را تجربه کرده است. تفاوت امروز با گذشته در ابزار‌هایی است که در اختیار انسان خلاق قرار گرفته؛ ابزار‌هایی همچون هوش مصنوعی، طراحی محاسباتی، چاپ سه‌بعدی، واقعیت افزوده و فناوری‌های تولید دیجیتال که می‌توانند افق‌های تازه‌ای برای عرضه هنر و فرهنگ ایرانی به جهان بگشایند.
وی خاطرنشان کرد: همان ذهنی که روزگاری از آجر، گنبدی شگفت‌انگیز می‌ساخت، امروز می‌تواند با داده و الگوریتم، جهانی تازه خلق کند. فناوری زمانی ارزشمند است که امتداد توانایی انسان برای آفرینش باشد، نه جایگزین اندیشه و تخیل او.
صنایع خلاق می‌توانند الگوی تحول اقتصاد ایران باشند
افشین با تأکید بر اینکه ارزش اقتصادی محصولات در جهان امروز دیگر صرفاً به مواد اولیه و هزینه ساخت محدود نیست، اظهار کرد: طراحی، نرم‌افزار، تجربه کاربری، برند و مالکیت فکری، سهم مهمی از ارزش نهایی بسیاری از محصولات را تشکیل می‌دهند. در اقتصاد خلاق نیز آنچه عرضه می‌شود، تنها یک کالای فیزیکی نیست، بلکه معنا، تجربه، زیبایی و بخشی از هویت فرهنگی است.
وی افزود: صنایع خلاق را نباید صرفاً بخشی در کنار سایر صنایع دانست؛ این حوزه می‌تواند الگویی برای تحول گسترده‌تر اقتصاد ایران باشد؛ تحولی که در آن سهم بیشتری از ارزش اقتصادی از مسیر دانش، طراحی، نوآوری، برند و دارایی‌های فکری ایجاد می‌شود.
معاون علمی رئیس‌جمهور با اشاره به ظرفیت ادبیات و اسطوره‌های ایرانی گفت: فردوسی هزار سال پیش با خلق شاهنامه، جهانی از شخصیت‌ها، قهرمانان و روایت‌ها پدید آورد که همچنان ظرفیت الهام‌بخشی دارد. بااین‌حال باید بپرسیم چه سهمی از بازار جهانی بازی‌های رایانه‌ای، پویانمایی و محصولات مبتنی بر شخصیت‌های داستانی، از این میراث عظیم فرهنگی شکل گرفته است.
وی ادامه داد: یک شخصیت داستانی می‌تواند نقطه آغاز زنجیره‌ای از فعالیت‌های اقتصادی باشد؛ از کتاب و پویانمایی تا بازی رایانه‌ای، اسباب‌بازی، محصولات آموزشی و حقوق تجاری. اما چنین زنجیره‌ای بدون حضور نویسنده، هنرمند، فناور، سرمایه‌گذار و فعالان آشنا به بازار شکل نمی‌گیرد.
افشین تصریح کرد: مشکل ما کمبود داستان و ظرفیت فرهنگی نیست، بلکه در بسیاری از موارد، فقدان سازوکار‌هایی است که این دارایی‌ها را به محصولات رقابت‌پذیر و کسب‌وکار‌های پایدار تبدیل کند. اگر محصولی تولید شود، اما برند، مالکیت فکری و شبکه توزیع آن در اختیار تولیدکننده نباشد، ممکن است بخش عمده ارزش اقتصادی آن در جایی دیگر انباشته شود.
ولت باید موانع خلاقیت را بردارد، نه برای آن سلیقه تعیین کند
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان رئیس‌جمهور با تأکید بر لزوم بازتعریف نقش دولت در توسعه صنایع خلاق گفت: خلاقیت بیش از آنکه به تشویق دولت نیاز داشته باشد، به برداشته‌شدن موانع از مسیر فعالیت خود احتیاج دارد. دولت نباید تصور کند که به دلیل برخورداری از منابع مالی، می‌تواند درباره سلیقه، تخیل و محتوای آثار هنری نیز تصمیم بگیرد.
وی افزود: نمی‌توان با بخشنامه، شخصیتی محبوب خلق کرد یا با مصوبه، مردم را به تماشای یک فیلم و خرید یک بازی علاقه‌مند ساخت. وظیفه دولت تعیین مسیر تخیل هنرمندان نیست، بلکه باید با کاهش موانع، تسهیل سرمایه‌گذاری، تقویت حقوق مالکیت فکری و فراهم‌کردن دسترسی به بازار، امکان شکوفایی استعداد‌ها را ایجاد کند.
افشین با بیان اینکه نگاه به اقتصاد دانش‌بنیان باید از چارچوب‌های محدود و صرفاً آزمایشگاهی فراتر رود، اظهار کرد: دانش همیشه در آزمایشگاه تولید نمی‌شود. گاهی در دستان استادکار اصفهانی است که ظرافت نقش و رنگ را از تجربه نسل‌ها آموخته، گاهی در ذهن طراح صنعتی و گاهی در تخیل نویسنده‌ای که می‌تواند روایتی کهن را به اثری تازه تبدیل کند.
وی تأکید کرد: این ظرفیت‌ها در حاشیه اقتصاد دانش‌بنیان قرار ندارند، بلکه بخشی از متن آن هستند و باید در سیاست‌گذاری‌های علم و فناوری جایگاهی متناسب با توان اقتصادی و فرهنگی خود پیدا کنند.
تأمین مالی اقتصاد آینده با ابزار‌های اقتصاد گذشته ممکن نیست
افشین یکی از موانع مهم توسعه صنایع خلاق را ضعف سازوکار‌های تأمین مالی دارایی‌های نامشهود دانست و گفت: نظام مالی کشور در بسیاری از موارد همچنان دارایی را با زمین، ساختمان و ماشین‌آلات می‌شناسد، درحالی‌که بخش قابل‌توجهی از ارزش شرکت‌های نوآور و خلاق در نرم‌افزار، داده، طراحی، برند و مالکیت فکری آنها نهفته است.
وی افزود: اگر یک شرکت خلاق صاحب شخصیت داستانی ارزشمندی باشد یا یک بازی‌ساز محصولی با ظرفیت حضور در بازار‌های جهانی تولید کند، باید بتوان برای دارایی فکری او ارزش‌گذاری معتبر انجام داد و مسیر‌های مناسبی برای جذب سرمایه و تأمین مالی فراهم کرد.
معاون علمی رئیس‌جمهور تصریح کرد: نمی‌توان از جوانان انتظار داشت در اقتصاد آینده رقابت کنند، اما تنها ابزار‌های تأمین مالی اقتصاد گذشته را در اختیار آنان قرار داد. توسعه اقتصاد خلاق نیازمند سازوکار‌های نوین ارزش‌گذاری، سرمایه‌گذاری و حمایت از دارایی‌های نامشهود است.
وی همچنین بر ضرورت تکمیل زنجیره تجاری‌سازی تأکید کرد و گفت: حمایت از تولید، بدون توجه به مالکیت فکری، بازاریابی، شبکه توزیع و صادرات، حمایت ناقصی است. تسهیلات مالی نیز زمانی به رشد اقتصادی پایدار منجر می‌شود که محصول تولیدشده بتواند مشتری پیدا کند و در بازار حضور مستمر داشته باشد.
مردم باید ثمره علم و فناوری را در اشتغال و رفاه احساس کنند
افشین با بیان اینکه هدف نهایی سیاست‌گذاری علم و فناوری باید بهبود زندگی مردم باشد، اظهار کرد: مردم حق دارند نتیجه پیشرفت علمی را در کیفیت زندگی خود ببینند و ثمره توسعه فناوری را در اشتغال، درآمد و رفاه تجربه کنند. برخورداری کشور از ظرفیت‌های علمی و اقتصادی زمانی معنا پیدا می‌کند که منافع آن به زندگی مردم راه یابد.
وی افزود: یکی از مهمترین معیار‌های موفقیت سیاست‌گذاری علمی و اقتصادی، میزان ارزشی است که به زندگی مردم افزوده می‌شود. بر همین اساس، باید از تمرکز صرف بر شاخص‌های تولید و تعداد شرکت‌ها عبور کنیم و به میزان رشد واقعی کسب‌وکارها، توسعه بازارها، خلق ثروت و پایداری اشتغال توجه بیشتری داشته باشیم.
معاون علمی رئیس‌جمهور با اشاره به سرعت تحولات فناوری و بازار‌های جهانی خاطرنشان کرد: فرصت‌های اقتصادی همیشگی نیستند. بازاری که امروز به محصول ما نیاز دارد، ممکن است فردا تأمین‌کننده دیگری پیدا کند و فناوری‌ای که امروز مزیت رقابتی ایجاد می‌کند، در آینده به ابزاری معمولی تبدیل شود. ازاین‌رو، شناخت به‌موقع فرصت‌ها و بهره‌گیری از آنها پیش از ازدست‌رفتنشان، از مسئولیت‌های اساسی حکمرانی اقتصادی است.
اصفهان باید از خالق آثار تحسین‌برانگیز به تولیدکننده محصولات جهانی تبدیل شود
افشین در بخش پایانی سخنان خود با اشاره به اظهارات پیشینش در رویداد فن‌نما در اصفهان گفت: پیش‌تر در همین شهر گفتم اصفهان فقط نصف جهان نیست، نصف آینده هم هست. امروز در مانوین می‌خواهم آن سخن را یک قدم جلوتر ببرم؛ آن روز از توانایی اصفهان برای ساختن آینده سخن گفتم و امروز مسئله، سهم اصفهان از اقتصاد آن آینده است.
وی افزود: پرسش اصلی فقط این نیست که هنرمندان و فناوران اصفهانی چه محصولاتی می‌توانند خلق کنند، بلکه باید دید چه سهمی از ارزش اقتصادی این محصولات به خود آنان و به این سرزمین بازمی‌گردد.
معاون علمی رئیس‌جمهور تأکید کرد: اصفهان در گذشته نشان داده است که می‌تواند آثاری بیافریند که جهان تحسینشان کند؛ امروز باید نشان دهد که می‌تواند محصولاتی خلق کند که جهان خریدارشان باشد و مهم‌تر از آن، ارزش اقتصادی این محصولات نیز به خالقانشان بازگردد.
افشین با بیان اینکه آینده ایران تنها با تکیه بر افتخارات گذشته ساخته نخواهد شد، خاطرنشان کرد: ما وارث تمدنی بزرگ هستیم، اما قرار نیست تنها وارث بمانیم. مسئولیت نسل امروز آن است که با بهره‌گیری از ابزار‌های نوین، چیزی بر این میراث بیفزاید که نسل‌های آینده نیز به آن افتخار کنند.
وی در پایان تصریح کرد: آرزوی ما برای اقتصاد ایران، پیوند هنر ساختن با قدرت شناخت بازار است؛ اقتصادی که هم بهترین محصولات را تولید کند و هم توان عرضه آنها به جهان را داشته باشد، هم صاحب فناوری باشد و هم بتواند فناوری را به ثروت تبدیل کند.
افشین تأکید کرد: آینده ایران را نه فقط با آنچه داریم، بلکه با آنچه می‌توانیم خلق کنیم و به جهان عرضه کنیم، خواهیم ساخت.
