روزه‌خواری در ملأعام؛ آزادی فردی یا جرم اجتماعی؟

باشگاه خبرنگاران جوان - آزادی فردی در التزام به احکام دین، یکی از اصول مسلم اسلامی است، اما این آزادی تا کجا ادامه دارد؟ این پرسش که «روزه‌خواری در ملأ عام چرا جرم است» ریشه در مرز بین «حریم شخصی» و «عرصه اجتماعی» دارد. این مصاحبه با حجت‌الاسلام محمد عباسی کارشناس شبهات، به بررسی منطق شرعی تفکیک «عمل فردی» از «نمایش عمومی» در مسئله روزه‌داری می‌پردازد.

پاسخ به این مسئله این است که باید به این نکته توجه کنیم که اصل عمل به دستورات دین در حوزه فردی، امری اختیاری است. لذا افراد می‌توانند، حتی اگر کاری حرام هم باشد به‌طور تکوینی با دستورات خدا مخالفت کنند. اساساً «اطاعت و عصیان» زمانی معنا پیدا می‌کند که شخص هم کار درست و هم کار غلط را بتواند انجام دهد.

اصل مسئله؛ تفکیک حریم خصوصی از عرصه عمومی

بنابراین در حوزه فردی، روزه گرفتن یا روزه نگرفتن به خود شخص بازمی‌گردد و ما هیچ مجوزی نداریم که از اشخاص مختلف استفسار کنیم یا تجسس کنیم که آیا آن‌ها در منزلشان و در خلوت خود چه کاری انجام می‌دهند و آیا روزه را می‌گیرند یا نمی‌گیرند؟این مربوط به جنبه فردی مسئله است.

اما در بعد اجتماعی و به تعبیری در حفظ نمادهای دینی، می‌بینیم که اسلام حساسیت زیادی به خرج می‌دهد. خیلی از افراد شاید نخواهند یا حتی به خاطر یک عذر شرعی مثل مریضی یا مسافر بودن نتوانند روزه ماه رمضان را بگیرند، اما این مجوز نمی‌شود که بخواهند در محیط اجتماعی حرمت این ماه را بشکنند و آن فضای روزه‌داری و بندگی را که در ماه مبارک باید در جامعه اسلامی وجود داشته باشد، نقض کنند. در چنین مواردی که دستورات دین در معرض هتک حرمت و سبک‌شمردن به اصطلاح استخفاف قرار می‌گیرد، می‌بینیم که برخوردهای بسیار جدی‌ای وجود دارد.

به عنوان مثال، درباره گناهان مختلف بیان شده است که اگر کسی مرتکب گناه بزرگی شود همان گناهانی که حد شرعی دارند دستور داده شده که حد را در جمع بر او جاری کنید. دلیل این امر آن است که وقتی گناهی در جامعه علنی شود، مفاسدی به همراه دارد. برای مقابله با آثار بد علنی شدن گناه و از بین رفتن حرمت‌هایی که برای دستورات دین وجود دارد، لازم است مجازات این کار نیز علنی باشد. همان‌طور که در فضای عمومی عده‌ای حرمت‌شکنی کردند، در همان فضای عمومی نیز باید مؤمنان و دیگران ببینند و جامعه شاهد باشد که حرمت‌شکنی مجازات خود را دارد. از همان جایی که گناه علنی شد، از همان جا نیز با فرد خاطی که واجب و حرام را در عرصه اجتماعی مراعات نکرده، برخورد جدی می‌شود.

دلیل منطقی جرم انگاری

بنابراین آنچه جرم محسوب می‌شود، خودِ روزه نگرفتن به آن معنا نیست. اینکه شخص روزه نگرفته، حتی ممکن است عذر شرعی داشته باشد؛ آنچه جرم محسوب می‌شود، نمایشی است که شخص انجام می‌دهد و به نوعی دستورات دینی را استخفاف می‌کند، آن‌ها را سبک می‌شمارد و حرمت دستورات دینی را کنار می‌گذارد.

این مطلب درباره ماه مبارک رمضان مطرح می‌شود که چرا باید جرم‌انگاری روزه‌خواری صورت بگیرد. این مسئله مبنای منطقی دارد:

اینکه فضای جامعه، فضایی سالم و عرصه بندگی باشد و عده‌ای نیایند این فضا را آلوده کنند در ماه رمضان، ماه قرب به خدای متعال و ماهی است که بندگان می‌توانند از مواهب آن استفاده کنند و به قرب الهی نائل شوند؛ پس نباید عده‌ای این فضا را مسموم کنند. و اما درباره مسئله بعدی که به طور کلی در فضای اسلامی مطرح است: خوردن در برابر چشمان دیگران به ویژه در مقابل انسان‌های گرسنه چه حکمی دارد؟

مسلماً در روایات داریم که غذا خوردن در برابر دیدگان دیگران، یعنی اینکه انسان شروع کند چیزی را تناول کند و غذا بخورد در حالی که دیگران به او نگاه می‌کنند و آن غذا به ایشان نمی‌رسد، این کار مطلوبی نیست.

کرامت انسانی و هم‌دردی با گرسنگان

در روایتی از نبی اکرم (ص) هست که حضرت فرمود: اگر کسانی این‌طور غذا بخورند که دیگران به آن‌ها نگاه کنند و به آن‌ها هیچ اعتنایی ننماید، خود را از بیماری در امان نداند. حضرت فرمود:

«مَنْ أَکَلَ وَذُو عَیْنَیْنِ یَنْظُرُ إِلَیْهِ وَلَمْ یُوَاسِهِ، ابْتُلِیَ بِدَاءٍ لَا دَوَاءَ لَهُ»

یعنی اگر کسی غذا بخورد در حالی که چشم دیگران به او نگاه می‌کند و آن شخص با آن‌ها مدارا نمی‌کند و آن‌ها را شریک نمی‌کند، خود را از این‌که مریض شود در امان نداند.

یا مثلاً در روایت دیگری از نبی اکرم (ص) :

«اَلْأَکْلُ فِی اَلسُّوقِ دَنَاءَةٌ.»

یعنی تعبیر بازار آمده است که اگر کسی در محیط شلوغی مثل بازار شروع کند به خوردن در حالی که همه در حال رفت و آمد هستند و مشغول کارهای خود این کار از شرارت انسان نیست، بلکه نشان‌دهنده پستی و فرومایگی شخص است که در جمعی که همه مشغول هستند و غذای آماده ندارند، فرد بنشیند و در مقابل آن‌ها غذا بخورد. این کار به هیچ وجه کار پسندیده‌ای نیست.

در روایتی هست که امام حسین علیه السلام باغی داشتند و این باغ توسط غلامی به نام «صافی» نگهداری می‌شد. روزی حضرت به همراه برخی از اصحاب وارد باغ شدند و دیدند که این غلامشان مشغول خوردن غذاست و در فاصله‌ای سگی هم آنجا نشسته است. این غلام وقتی غذا می‌خورد، یک لقمه برای خودش برمی‌داشت و یک لقمه را جلوی آن سگی که به او نگاه می‌کرد می‌انداخت. وقتی غذا تمام شد، دید که خدا را شکر کرد و برای ارباب خود امام حسین علیه السلام و برای پدران ایشان طلب رحمت و مغفرت نمود.

بعد حضرت جلو رفتند و به او فرمودند: من دیدم که تو داشتی چنین کاری می‌کردی، ماجرا از چه قرار بود؟

آن شخص به حضرت عرض کرد:

من وقتی مشغول خوردن بودم، دیدم که این سگ هم به من نگاه می‌کند. شرم کردم که من نانی بخورم و غذایی تناول کنم، اما او بنشیند و به من نگاه کند. لذا غذای خود را با آن سگ تقسیم کردم.

این نگاه، نگاه اسلامی است. در ادامه روایت آمده است که حضرت از این کار او خشنود شدند و حتی آن باغ را به آن غلام بخشیدند. بنابراین به صورت کلی، رعایت روزه و دستورات دینی در حوزه فردی، یک مسئله شخصی است. اما اگر کسی نخواهد یا نتواند به یک عمل شرعی عمل کند، این به معنای آن نیست که مجوزی برای او وجود دارد که عدم التزام خود را در صحنه اجتماعی به ظهور برساند. چرا که این کار باعث از بین رفتن فضای دینی می‌شود و زمینه را برای ترویج مخالفت با دستورات دینی فراهم می‌کند.

در مورد کسانی که حرمت یک ماه یا حرمت یک عمل را مراعات نمی‌کنند، می‌بینیم که گفته شده است این برخورد در عرصه اجتماعی با آن‌ها انجام شود. یعنی همان‌طور که اگر گناهی علنی شد، مقابله و مجازات با آن گناه نیز علنی باشد، تا آن هدف یعنی سالم ماندن فضای اجتماعی و جو حاکم بر جامعه اسلامی باقی بماند.

منبع: خبر آنلاین