وقتی درآمد زمین و باغ به ذکر مصیبت اباعبدالله تبدیل می‌شود

باشگاه خبرنگاران جوان - سنت دیرپای «وقف» در بارگاه منور رضوی چیزی فراتر از یک بخشش ساده است؛ این وقف‌نامه‌ها هم شناسنامه دلباختگی به آستان حضرت ثامن‌الحجج (ع) هستند و هم گواهی بر هوشمندی، دوراندیشی و نوع‌دوستی واقفان. در میان صفحات زرین تاریخ، نام بزرگ‌مردان و فرهیخته‌زنانی می‌درخشد که هرکدام با نیتی پاک، سهمی در روشنایی این آستان داشته‌اند.

به مناسبت ایام حزن و اندوه ماه صفر، در گپ و گفتی دوستانه و صمیمی به سراغ جواد نقی‌زاده بجستانی، مدیر نظارت بر موقوفات آستان قدس رضوی رفتیم تا پرده از راز برخی از این موقوفات ماندگار برداریم.

وقف؛ راز زنده ماندن چراغ عزای اهل‌بیت (ع)

آستان قدس رضوی به عنوان یکی از بزرگ‌ترین و شکوهمندترین نهاد‌های موقوفاتی در جهان اسلام، گنجینه‌ای ارزشمند از ارادت طبقات مختلف مردم در طول تاریخ است. امروز به برکت نام مبارک حضرت رضا (ع)، این نهاد مقدس به عظیم‌ترین مجموعه موقوفاتی جهان بدل شده که تمام عواید آن، دقیقاً طبق قطب‌نمای نیت واقفان، در مسیر خدمت به زائران و مجاوران صرف می‌شود. در این میان، وقف برای برپایی مجالس عزاداری ماه‌های محرم و صفر، جایگاهی ویژه دارد و در صدر این دفتر ارادت، نام مرحوم «مهدی‌قلی‌خان قرایی» به عنوان یکی از قدیمی‌ترین و ماندگارترین واقفان می‌درخشد.

وقفی ۱۶۰ ساله برای تعزیت‌داری خامس آل‌عبا (ع)

در میان سطور وقف‌نامه مرحوم مهدی‌قلی‌خان قرایی عبارتی می‌درخشد که جان این موقوفه و عشق و ارادت او به خاندان رسالت و طهارت (ع) را آشکار می‌کند. درقسمتی از این وقف‌نامه این‌گونه آمده است: «.. جهت مصارف تعزیت‌داری خامس آل عبا، گلگون کفن صحرای کربلا، حضرت سیدالشهداء – روحنا له الفداء – که در شهر «محرم و صفر» هر یک ممکن شود در عمارات متبرکه هر سالی ده شب روضه‌خوانی نمایند به غیر طعام برنج عنبربو و دو افشره قند و دو خورش چیز دیگر از قبیل حلیم و ... ندهند...».

همین چند سطر، چکیده نیت واقف و محور اصلی این موقوفه را به‌روشنی نشان می‌دهد. نیتی که از منطقه تربت‌حیدریه و اراضی محمدآباد و سنجان برخاسته و در صحن‌ها و عمارات متبرکه حرم مطهر حضرت ثامن‌الائمه (ع) جلوه‌گر شده است. اگر بخواهیم روح این اقدام را در یک کلمه خلاصه کنیم، آن کلمه «روضه» است؛ یعنی تبدیل درآمد زمین و آب و آسیاب به ذکر مصیبت و سوگواری در آستان امام مهربانی‌ها.

مهدی‌قلی‌خان قرایی از رجال شناخته‌شده و ملاکان صاحب‌نفوذ عصر ناصری بود که در تربت‌حیدریه زاده شد. او پنجمین فرزند اسحاق‌خان قرایی، یکی از خان‌های قدرتمند و اثرگذار خراسان در آغاز حکومت قاجار است. همان شخصیتی که نامش در وقایع مهمی، چون تصرف خراسان توسط محمدعلی‌میرزای دولتشاه ثبت شده و بعد‌ها به لشکر عباس‌میرزا پیوست و عهده‌دار مأموریت‌های بزرگی شد. اما نقطه عطف زندگی او نه در میدان سیاست، که در صحنه خیرخواهی رقم خورد. او رقبات و املاک چشمگیری را وقف آستان رضوی کرد. ازجمله می‌توان به «شش دانگ مزرعه محمدآباد در بلوک سنجانِ تربت‌حیدریه»، «یک باب آسیاب دو تنوره»، «یک قطعه باغ مشجر در بخش علیای همان مزرعه»، «اراضی میان دو جوی واقع در پشت قلعه محمدآباد»، «دو قطعه یونجه‌زار در کنار نهر محمدآباد»، «۹ سهم از مدار ۱۲ سهم یک آسیاب دوار در سفلای محمدآباد»، «یک باب آسیاب دوار مشتمل بر دو حجر در قصبه حضرت رضا (ع)» و... اشاره کرد.

از «لباس گرم برای نیازمندان» تا «اطعام و روضه»

نکته مهم این وقف‌نامه در مهندسی دقیق نقشه مصرف آن است! مهدی‌قلی‌خان فقط ملک وقف نکرده، بلکه یک نقشه راه انسانی و معنوی ترسیم کرده است. وی مقرر کرده یک‌دهم عواید موقوفات، صرف تهیه لباس و جامه گرم برای فقرا شود. همچنین باقیمانده عواید وقف نیز با دقت به مصارف مختلف در حرم مطهر رضوی اختصاص یافته است. مانند تعمیر و صحافی کتاب‌ها و قرآن‌های فرسوده، تهیه قند و چای برای خدام تا پرداخت عیدی به کفشداران حرم مطهر. این نگاه جامع یعنی گره زدن اشک بر سیدالشهدا (ع) به حفظ قرآن و اکرام خادمانی که شبانه‌روز به زائران خدمت می‌کنند.

راز جاودانگی یک وقف ۱۶۰ ساله

امروز بیش از ۱۶۰ سال از تنظیم آن سند کهن می‌گذرد، اما بند به بند نیت مهدی‌قلی‌خان همچنان زنده است و اجرا می‌شود. یک‌دهم عواید، همچنان بر تن فقرا لباس گرم می‌پوشاند؛ چرخ روضه‌ها می‌چرخد، قرآن‌ها صحافی شده و خدام و کفشداران تکریم می‌شوند. او نام خود را نه در دفتر حکمرانان، بلکه در صدر فهرست خادمان عالم آل‌محمد (ع) جاودانه کرد. امسال نیز در راستای تعظیم شعائر، حرم مطهر رضوی در دهه دوم ماه صفر هر شب میزبان هزار نفر از اعضای هیئت‌های مذهبی شهرستان‌ها برای اجرای نیت تعزیت‌داری حضرت سیدالشهدا (ع) در رواق مبارک حضرت زهرا (س) بود.

نقشه جغرافیایی ارادت؛ از نیشابور تا یزد و راور.

اما دفتر وقفیات ماه صفر به همین‌جا ختم نمی‌شود. نقطه‌نقطه ایران، سهمی در این عشق مدام دارند.

از جمله در شهر‌های نیشابور، مشهد مقدس، طبس، راور (استان کرمان) و یزد می‌توان آثاری از موقوفات دلدادگان امام رضا (ع) ویژه ماه صفر را ملاحظه کرد.

آنچه باید در پایان به آن اشاره کنیم این است که آستان قدس رضوی نیز خود را موظف می‌داند با نهایت دقت و امانت‌داری، نیات واقفان را اجرا و مجالس عزاداری ماه صفر را بر پایه همین وقف‌های مردمی، هرچه باشکوه‌تر از گذشته برپا کند.

منبع: روزنامه قدس