وقتی همه اسرائیل را تحریم کردند غیر از ایران

روایتی از وحدت عربی و سیاست دوگانه پهلوی

وقتی اوپک در ۱۶ اکتبر ۱۹۷۳ برای نخستین‌بار قیمت رسمی نفت را حدود ۷۰ درصد افزایش داد و در ۲۳ دسامبر همان سال، شش کشور صادرکننده نفت خلیج فارس از جمله ایران در تهران اعلام کردند قیمت نفت شاخص عربستان به ۱۱٫۶۵۱ دلار در هر بشکه می‌رسد، جهان با شوک نفتی بی‌سابقه‌ای روبه‌رو شد. این افزایش، نتیجه تحریم نفتی کشورهای عربی در ۲۵ مهر ۱۳۵۲ (هم‌زمان با چهارمین جنگ اعراب و اسرائیل) بود؛ تحریمی که نخستین کاربرد گسترده سلاح نفت در تاریخ معاصر محسوب می‌شد.

در ۲۱ اکتبر ۱۹۷۳، وزیران کشورهای عرب تولیدکننده نفت در کویت تصمیم گرفتند تا زمانی که اسرائیل اراضی اشغالی را تخلیه نکند، تولید و صدور نفت خود را برای کشورهای حامی اسرائیل ماهانه پنج درصد کاهش دهند. عربستان سعودی تولید خود را تا ۲۵ درصد کاهش داد و صدور نفت به آمریکا را قطع کرد. درآمد نفتی ایران نیز از ۱٫۸ میلیارد دلار در سال ۱۳۵۰ به ۱۸٫۶ میلیارد دلار در سال ۱۳۵۳ رسید.

اما در حالی که کشورهای عربی برای اعمال فشار بر حامیان اسرائیل متحد شده بودند، رژیم شاه نه تنها به این تحریم نپیوست، بلکه به مهم‌ترین تأمین‌کننده نفت رژیم صهیونیستی تبدیل شد. اسناد لانه جاسوسی آمریکا در ۱۷ مارس ۱۹۷۰ بیان می‌کند: «سه چهارم نفتی که در خط لوله اسرائیل جریان دارد از ایران می‌باشد.» شاه معتقد بود سیاست نفتی یک امر کاملاً اقتصادی است و نباید تحت تأثیر ملاحظات سیاسی قرار گیرد.

خودداری شاه از پیوستن به تحریم، ادامه یک پیوند ساختاری بود که سال‌ها پیش از جنگ اکتبر شکل گرفته بود. اسرائیل پس از جنگ ۱۹۶۷، طرح احداث خط لوله ۳۲ اینچی از ایلات به عسقلان را مطرح کرد و رژیم پهلوی نه‌تنها با آن موافقت کرد، بلکه سرمایه‌گذاری و تأمین نفت آن را نیز بر عهده گرفت. نتیجه آن بود که ایران به تأمین‌کننده اصلی نفت اسرائیل بدل شد و ۸۰ تا ۹۰ درصد نیاز این رژیم را پوشش می‌داد.

با این حال، شاه برای حفظ ظاهر، سیاستی دوگانه در پیش گرفت؛ با تقاضای اسرائیل مبنی بر ارسال گلوله توپ موافقت کرد و در عین حال ششصد هزار تن نفت به مصر تحویل داد. درآمد عظیم نفتی اما نه در مسیر پیشرفت کشور، بلکه در راه بذل و بخشش به کشورهای خارجی هزینه شد. تحریم نفتی ۱۹۷۳ نشان داد هماهنگی کشورهای تولیدکننده نفت می‌تواند هزینه حمایت از اسرائیل را افزایش دهد؛ اما سیاست پهلوی یکی از تناقض‌های مهم این دوره بود: ایران به تحریم نپیوست و ارسال محرمانه نفت به اسرائیل را ادامه داد.

متن کامل این روایت را در [اینجا] بخوانید.

#روایت #تاریخ #جنگ#نفت #موسسه_مطالعات_و_پژوهش‌های_سیاسی #آمریکا #اسرائیل #اقتصاد #جنگ_اقتصادی #عربستان #پهلوی