عبدالکریم ارفعی که بود و چه خدمتی به تاریخ ایران کرد؟

پروفسور عبدالمجید ارفعی، پژوهشگر برجسته زبان‌های باستانی و از واپسین کتیبه‌خوانان خط میخی عیلامی در جهان، ششم اسفند ۱۴۰۴ چشم از جهان فروبست؛ چهره‌ای که نام او با عیلام‌شناسی، ترجمه استوانه کوروش و خوانش لوح‌های گِلی تخت‌جمشید گره خورده است. درگذشت او نه‌تنها ضایعه‌ای برای جامعه دانشگاهی، بلکه فقدانی جدی برای میراث فرهنگی و زبان‌های باستانی ایران به شمار می‌رود.

ارفعی در ۹ شهریور ۱۳۱۸ در گنوی بندرعباس زاده شد و از همان سال‌های جوانی مسیر دشوار و تخصصی زبان‌های باستانی را برگزید؛ حوزه‌ای که نیازمند سال‌ها ممارست در خوانش متون میخی، شناخت زبان‌های اکدی و عیلامی و تسلط بر تاریخ و فرهنگ بین‌النهرین است. او به‌تدریج به یکی از مهم‌ترین متخصصان ایرانی در زبان‌های اکدی (بابلی نو) و عیلامی بدل شد و در شمار معدود پژوهشگرانی قرار گرفت که توانایی خواندن و ترجمه مستقیم متون میخی عیلامی را داشتند.

ارفعی در خانواده‌ای ریشه‌دار از خطه لارستان فارس پرورش یافت؛ خانواده‌ای که دلبستگی به ایران و فرهنگ آن در تار و پودش جاری بود. پدرش، میرعبدالله ارفعی، شیفتگی خاصی به هویت ایرانی داشت و همین دلبستگی، در شکل‌گیری شخصیت علمی فرزندش بی‌تأثیر نبود. او کودکی و نوجوانی را در بندرعباس و یزد گذراند و سپس همراه خانواده به تهران آمد. تحصیل در دبیرستان‌های منوچهری و البرز و بعد ورود به دانشکده ادبیات دانشگاه تهران، مسیر علمی او را روشن‌تر کرد.

مطالعه آثار چهره‌هایی چون «ابراهیم پورداود» جرقه علاقه جدی به ایران باستان را در ذهن او افروخت. در ادامه، با تشویق و راهنمایی استادانی همچون «پرویز ناتل خانلری» و نیز عیلام‌شناس نامدار «ریچارد هلک» (۱۳۴۴ خورشیدی) راهی ایالات متحده آمریکا شد و بیش از هشت سال در دانشگاه شیکاگو به مطالعه و پژوهش در حوزه زبان‌های اکدی و عیلامی پرداخت. نبوغ و پشتکار او چنان بود که استادانش آینده‌ای درخشان برایش پیش‌بینی می‌کردند. ارفعی پس از دفاع از رساله دکتری خود، در سال ۱۳۵۳ به ایران بازگشت و دانسته‌هایش را در خدمت پژوهش‌های ملی قرار داد.

با وجود سال‌ها زندگی در تهران، لهجه و گویش لارستانی او همچنان زنده و پویا باقی ماند. ارفعی به گویش اچُمی (لارستانی) سخن می‌گفت و در پاسداشت این میراث زبانی نیز کوشا بود. او باور داشت زبان‌های بومی، ادامه همان ریشه‌های کهنی‌اند که در متون باستانی جست‌وجو می‌کند. حضورش در آیین‌های فرهنگی لارستان با پوشش محلی، نشانی از همین پیوند عمیق با زادبوم بود.

دانش گسترده او از تاریخ و فرهنگ میان‌رودان (بین‌النهرین) باستان، به ترجمه‌هایش عمق و دقتی کم‌نظیر می‌بخشید؛ ترجمه‌هایی که صرفاً برگردان واژه‌ها نبود، بلکه بازسازی زمینه‌های تاریخی، اداری و فرهنگی متون کهن را نیز دربر می‌گرفت.

یکی از مهم‌ترین عرصه‌های فعالیت علمی ارفعی، همکاری در خوانش و ترجمه بخشی از لوح‌های گِلی به‌دست‌آمده از تخت جمشید بود. این لوح‌ها که عمدتاً به زبان عیلامی و به خط میخی نگاشته شده‌اند، اسناد اداری دوره هخامنشی را دربر دارند و اطلاعات ارزشمندی درباره ساختار اقتصادی، نظام توزیع، نیروی کار و سازمان اداری شاهنشاهی هخامنشیان ارائه می‌کنند.

ترجمه و تحلیل این الواح، نه‌تنها به روشن‌تر شدن سازوکارهای درونی دولت هخامنشی کمک کرد، بلکه جایگاه زبان عیلامی را به‌عنوان یکی از زبان‌های رسمی و اداری آن دوره برجسته ساخت. ارفعی، در بازخوانی این اسناد سهم قابل توجهی داشت و به تداوم عیلام‌شناسی در ایران یاری رساند.

نام عبدالمجید ارفعی بیش از هر چیز با ترجمه مستقیم استوانه کوروش پیوند خورده است. او نخستین پژوهشگری است که متن این اثر را از زبان اصلی، یعنی بابلیِ نو، به فارسی ترجمه کرد؛ اثری که در جهان با عنوان «Cyrus Cylinder» شناخته می‌شود و به کوروش بزرگ نسبت داده می‌شود.

ترجمه ارفعی از این متن، با تکیه بر خوانش دقیق واژگان اکدی و در نظر گرفتن بستر تاریخی سقوط بابل، کوشید تصویری علمی و مستند از مضمون این کتیبه ارائه دهد؛ رویکردی که آن را از بسیاری بازگویی‌های غیرتخصصی متمایز می‌کرد. او در این ترجمه، بر اهمیت تحلیل زبان‌شناختی و پرهیز از تفسیرهای ایدئولوژیک تأکید داشت.

او همچنین در روند بازگشت بخشی از این گل‌نبشته‌ها، که دهه‌ها پیش برای مطالعه به دانشگاه شیکاگو منتقل شده و به امانت سپرده شده بود، کوششی پیگیرانه داشت و با اعتبار علمی خود در این مسیر اثرگذار بود.

نتیجه آن کوشش، کتاب‌ سه‌جلدی «گل‌نبشته‌های باروی تخت‌جمشید» است که با ترجمه‌ی او در سال ١٣٨٧ از سوی انتشارات مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی منتشر شد.

تلاش‌های چند دهه‌ای این پژوهشگر برجسته بی‌پاسخ نماند. ارفعی در سال ۱۳۹۴ جایزه «سرو ایرانی» را در حوزه میراث فرهنگی به‌عنوان یک عمر کوشش فرهنگی دریافت کرد.

همچنین در خرداد ۱۴۰۱، در پنجمین مراسم «تماشای خورشید» که از سوی کمیسیون ملی یونسکو در ایران با مشارکت موزه ملی ایران برگزار شد، نشان «خورشید یونسکو» به همراه نشان ایکوم (کمیته ملی موزه‌ها در ایران) به او اهدا شد؛ نشانی که بیانگر جایگاه رفیع او در پاسداشت میراث فرهنگی بود.

زندگی علمی ارفعی تنها به کلاس و کتابخانه محدود نبود. او با حضور فعال در نشست‌های فرهنگی، و با تأکید مداوم بر شناخت ریشه‌های تاریخی ایران، نوعی زیست فرهنگی را نمایندگی می‌کرد؛ زیستی که در آن علم، هویت و مسئولیت اجتماعی در هم تنیده‌اند.

عبدالمجید ارفعی را باید از آخرین بازماندگان نسلی دانست که با تکیه بر دانش عمیق زبان‌شناسی تاریخی، پلی میان متون خاموش هزاران‌ساله و جامعه امروز برقرار کردند. در روزگاری که شمار متخصصان خط میخی عیلامی در جهان بسیار اندک است، فقدان او، که عمر خویش را وقف خواندن صدای خاموش لوح‌های گِلی کرد، خلائی جدی در حوزه عیلام‌شناسی به‌جا می‌گذارد.

ارفعی تا واپسین روزهای زندگی خود مصرانه پیگیر بازگشت باقی مانده‌ی الواح هخامنشی بود، که امانت به موسسه شرق‌شناسی شیکاگو سپرده شده بود. او پس از استرداد بخشی از این گل نبشته‌ها به ایران در سال ۱۴۰۲، از آن موسسه که برخلاف توافق و تعهدی خود در استرداد و انتشار مستندات و مطالعات الواح هخامنشی رفتار کرده بود، زبان به گله گشود. قرار بود ارفعی برای بازگرداندن باقی‌مانده الواح به آمریکا برود اما استرداد باقی‌مانده الواح به ایران و انجام سفر هیأت کارشناسی ایران به آمریکا با پیچش‌های سیاسی، ‌ ممانعت‌ها و محدودیت‌هایی مواجه شد.

منبع: ایسنا