چرا زخم‌های روانی پس از جنگ، خودبه‌خود التیام نمی‌یابند
باشگاه خبرنگاران جوان - آرامش، اولین چیزی است که پس از روزهای پرالتهاب به دنبال ما می‌آید؛ اما همیشه به سادگی بازگشت به زندگی عادی نیست. گاهی تنها یک صدای بلند، یک خبر ناگهانی یا حتی یادآوری ساده‌ای از گذشته، کافی است تا موجی از اضطراب و بی‌خوابی دوباره به سراغمان بیاید؛ انگار که جنگ تمام شده، اما ذهن هنوز در همان روزهای سخت گیر کرده است. با این حال، بسیاری از کسانی که با این تلاطم‌های پنهان دست و پنجه نرم می‌کنند، هنوز برای عبور از این مسیر و دریافت حمایت‌های تخصصی، قدم اول را برنداشته‌اند.
گاهی جنگ با پایان درگیری‌ها تمام نمی‌شود. برای بعضی‌ها، هنوز هم شنیدن خبری درباره احتمال جنگ، کافی است تا دوباره دلشوره به جانشان بیفتد؛ گوش‌به‌زنگ شوند، خودشان را برای روزهای سخت آماده کنند و با اضطرابی شدید، منتظر اتفاقی بمانند که شاید اصلاً رخ ندهد. صدای بلند، خبرهای نگران‌کننده یا حتی یادآوری روزهای جنگ می‌تواند احساس ناامنی را به آنها برگرداند. انگار جنگ تمام شده، اما ذهن هنوز در روزهای پرالتهاب آن مانده است.
بازگشت به زندگی عادی برای همه به یک اندازه آسان نیست. بعضی‌ها با اضطراب، بی‌خوابی و خاطرات تلخ دست‌وپنجه نرم می‌کنند؛ با این حال، همه کسانی که از نظر روانی آسیب دیده‌اند برای درمان اقدام نمی‌کنند. برخی از قضاوت دیگران می‌ترسند، بعضی نمی‌دانند به کمک تخصصی نیاز دارند و عده‌ای هم توان روبه‌رو شدن دوباره با تجربه‌های دردناکشان را ندارند.
نتایج پایش سلامت روان پس از جنگ که از اول خرداد تا ۱۵ تیر ۱۴۰۵ انجام شد، ابعاد قابل‌توجهی از این مسئله را آشکار می‌کند. از یک میلیون و ۴ هزار و ۳۹۵ نفری که وارد سامانه ارزیابی شدند، ۴۳۵ هزار و ۱۵۹ نفر پرسش‌نامه را به‌طور کامل تکمیل کردند و از میان آنها، ۷۰ هزار و ۷۲۳ نفر در سطح پرخطر شناسایی شدند. با این حال، تنها حدود ۵۲ درصد افراد شناسایی‌شده در این سطح، برای دریافت خدمات تخصصی روان‌شناختی اعلام آمادگی کردند.
محدود بودن مشارکت در این پایش و فاصله میان شناسایی افراد در معرض خطر و تمایل آنها به دریافت خدمات تخصصی، پرسش‌های مهمی را درباره وضعیت سلامت روان جامعه پس از جنگ مطرح می‌کند؛ از جمله اینکه چرا برخی افراد با وجود احتمال نیاز به حمایت روان‌شناختی، برای دریافت کمک اقدام نمی‌کنند و چه موانعی بر سر راه آنها وجود دارد؟
دکتر آرزو سادات ملک‌نیا، روان‌شناس و روان‌درمانگر، با تأکید بر اینکه قرار گرفتن در گروه پرخطر به معنای تشخیص قطعی اختلال روانی نیست، معتقد است شناسایی آسیب‌ها باید به پیگیری و حمایت تخصصی منجر شود.
جنگ فقط ساختمان‌ها را ویران نمی‌کند؛ امنیت روانی هم آسیب می‌بیند
ملک‌نیا با اشاره به نتایج پایش سلامت روان پس از جنگ می‌گوید: از میان بیش از ۴۳۵ هزار نفری که ارزیابی را کامل کرده‌اند، ۷۰ هزار و ۷۲۳ نفر در گروه پرخطر شناسایی شده‌اند. این آمار نشان می‌دهد جنگ فقط به زیرساخت‌ها، ساختمان‌ها و شرایط اقتصادی آسیب نمی‌زند، بلکه امنیت روانی افراد را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد.
او تأکید می‌کند قرار گرفتن در گروه پرخطر بر اساس نتایج آزمون، به معنای ابتلای قطعی به اختلال روانی نیست، بلکه ضرورت ارزیابی و پیگیری تخصصی را نشان می‌دهد. این روان‌شناس با اشاره به اهمیت توجه به ابعاد انسانی این آمار می‌گوید: آنچه برای من به‌عنوان روان‌شناس اهمیت دارد، این است که نگذاریم آسیب‌های روانی افراد در میان آمارها گم شوند؛ چراکه برای بعضی انسان‌ها، جنگ هنوز در ذهن و خاطرشان باقی مانده است.
چرا افراد آسیب‌دیده برای درمان مراجعه نمی‌کنند؟
ملک‌نیا درباره تمایل نداشتن بخشی از افراد شناسایی‌شده در سطح پرخطر به دریافت خدمات تخصصی توضیح می‌دهد: هر فردی که برای درمان مراجعه نمی‌کند، لزوماً نسبت به سلامت روان خود بی‌تفاوت نیست. گاهی فرد درگیر تأمین نیازهای اولیه زندگی، مراقبت از اعضای خانواده و بازسازی شرایط زندگی است و در چنین وضعیتی، فرصتی برای رسیدگی به سلامت روان خود پیدا نمی‌کند.
او ادامه می‌دهد: گاهی افراد همچنان این تصور را دارند که مراجعه به متخصص روان‌شناسی به معنای ضعف شخصیت است. از همه مهم‌تر، ممکن است فرد از مواجه شدن با خاطرات دردناک بترسد؛ زیرا تصور می‌کند با مراجعه به روان‌شناس، دوباره تمام آن ترس و رنج را تجربه خواهد کرد.
کمک نخواستن همیشه به معنای تمایل نداشتن به دریافت خدمات مشاوره‌ای نیست، بلکه ممکن است فرد هنوز توان روانی لازم برای درخواست کمک را نداشته باشد. به همین دلیل، به اعتقاد او، پیش از هر چیز باید برای ایجاد اعتماد تلاش کرد.
چه زمانی ترس و اضطراب پس از جنگ نیاز به درمان دارد؟
اضطراب، ترس، بی‌خوابی و احساس ناامنی از جمله واکنش‌هایی هستند که ممکن است پس از تجربه جنگ در افراد باقی بمانند؛ اما تشخیص اینکه این واکنش‌ها بخشی از روند طبیعی سازگاری با شرایط دشوار هستند یا به مداخله تخصصی نیاز دارند، اهمیت زیادی دارد.
ملک‌نیا در این باره توضیح می‌دهد: مغز انسان برای بقا طراحی شده است. وقتی فرد تجربه جنگ و خطر را پشت سر می‌گذارد، ممکن است مدتی در وضعیت آماده‌باش باقی بماند.
او ادامه می‌دهد: اگر اضطراب و ترس به‌تدریج کاهش پیدا کنند و فرد بتواند به فعالیت‌های روزمره، روابط خانوادگی، خواب و کار خود بازگردد، نشان‌دهنده سازگاری او با شرایط است؛ اما اگر نشانه‌ها شدید باشند و عملکرد روزمره فرد را مختل کنند، لازم است ارزیابی تخصصی انجام شود.
افراد پس از تجربه جنگ لزوماً بلافاصله به زندگی عادی بازنمی‌گردند و گاهی برای عبور از پیامدهای روانی این تجربه به درمان تخصصی نیاز دارند.
یک رفتار همدلانه می‌تواند شروع بهبودی باشد
در کنار خدمات تخصصی، نقش خانواده و نزدیکان در حمایت از افراد آسیب‌دیده نیز اهمیت دارد. گاهی نحوه برخورد اطرافیان می‌تواند فرد را به دریافت کمک ترغیب کند یا برعکس، او را از بیان مشکلاتش دورتر سازد. ملک‌نیا با تأکید بر نقش خانواده در این مسیر می‌گوید: خانواده در این مرحله نقش بسیار مهمی دارد و گاهی حتی یک رفتار همدلانه از طرف یکی از نزدیکان می‌تواند نقطه شروع بهبودی فرد باشد.
او معتقد است اطرافیان باید به‌جای قضاوت کردن، شنونده خوبی باشند و از جملاتی مانند «دیگر تمام شده، فراموشش کن» پرهیز کنند. در مقابل، گفتن جملاتی مانند «می‌دانم روزهای سختی را پشت سر گذاشتی» یا «لازم نیست همه‌چیز را به‌تنهایی تحمل کنی» می‌تواند به فرد احساس حمایت و همراهی بدهد.
خانواده نباید نقش درمانگر را بر عهده بگیرد. گاهی حضور یک همراه مطمئن در نخستین جلسه مشاوره می‌تواند ترس فرد از مراجعه به روان‌شناس را کاهش دهد.
غربالگری نباید به شناسایی افراد پرخطر ختم شود
ملک‌نیا مهمترین اولویت نظام سلامت روان پس از اجرای این پایش را عبور از مرحله شناسایی و رسیدن به مرحله حمایت و درمان مؤثر می‌داند. او می‌گوید: پایش و غربالگری زمانی ارزش واقعی پیدا می‌کند که نتیجه آن به یک مسیر روشن برای مراقبت از افراد منجر شود.
به اعتقاد این روان‌درمانگر، در گام نخست باید برای افرادی که در گروه پرخطر شناسایی شده‌اند، پیگیری درمان در نظر گرفته شود؛ به‌گونه‌ای که هیچ فردی به دلیل نداشتن امکانات مالی از خدمات تخصصی روان‌شناسی محروم نماند.
او با تأکید بر ضرورت دسترس‌پذیر بودن خدمات سلامت روان ادامه می‌دهد: این خدمات نباید فقط در مراکز تخصصی و برای افرادی که توان مالی دارند، قابل دریافت باشد. لازم است مراکز بهداشتی، درمانگاه‌ها و مراکز مشاوره جامعه‌محور نیز در این فرایند مشارکت کنند.
ملک‌نیا آموزش عمومی و کاهش انگ اجتماعی مراجعه به روان‌شناس را از دیگر اولویت‌های این حوزه می‌داند و معتقد است مردم باید بدانند سلامت روان به اندازه سلامت جسم اهمیت دارد.
او همچنین بر ضرورت توجه ویژه به کودکان، نوجوانان، سالمندان، خانواده‌های داغدار، افراد دارای سابقه مشکلات روان‌شناختی و کسانی که مستقیماً در معرض حوادث جنگ قرار گرفته‌اند، تأکید می‌کند.
بازسازی روان جامعه به زمان، امنیت و اعتماد نیاز دارد
ملک‌نیا در پایان با تأکید بر اینکه بازسازی سلامت روان جامعه تنها به درمان اختلالات محدود نمی‌شود، می‌گوید: برای ترمیم روان افراد باید به بازسازی احساس امنیت، اعتماد اجتماعی، امید به آینده و ارتباطات انسانی نیز توجه کرد.
انسان برای ترمیم روان خود به محیطی نیاز دارد که در آن احساس کند تنها نیست و صدایش شنیده می‌شود.
این روان‌شناس در جمع‌بندی صحبت‌هایش می‌گوید: پایان جنگ لزوماً به معنای پایان رنج روانی انسان‌ها نیست. نباید از افراد آسیب‌دیده بخواهیم که سریع فراموش کنند، قوی باشند یا به زندگی عادی برگردند. باید به آنها فرصت بدهیم، به حرف‌هایشان گوش کنیم، رنجشان را به رسمیت بشناسیم و مسیر دریافت کمک تخصصی را برایشان هموار کنیم.
او تأکید می‌کند: یکی از مهمترین مسئولیت‌های روان‌شناسان در دوران پس از جنگ، فقط درمان اختلالات نیست، بلکه کمک به بازگشت امید، احساس امنیت، اعتماد و معنای زندگی است.
منبع: ایرنا
