آیین‌های سنتی کردستان در رمضان

باشگاه خبرنگاران جوان- چند روز مانده به پایان شعبان، شور آرامی در شهر‌ها و روستا‌های کردستان می‌پیچد. مسجد‌ها آب‌وجارو می‌شوند، غبار از در و پنجره می‌گیرند و هم‌زمان، آیینی نانوشته آغاز می‌شود: غبارروبی دل‌ها. بزرگان هر محله، کدورت‌ها را کنار می‌زنند و آشتی می‌آورند چرا که باور دارند با دل مکدر، نمی‌شود مهمان خدا شد. شب رؤیت هلال، مردم دسته‌دسته راهی بام‌ها می‌شوند؛ چشم‌انتظار نازک‌ترین لبخند ماه.

مرحبا مرحبا موسیقی آغاز ضیافت

با تولد هلال، رمضان در کردستان صدا پیدا می‌کند. نوای «مرحبا مرحبا یا شهر رمضان» از مناره‌ها برمی‌خیزد؛ آوازی موزون، آیینی و کهن که تا نیمه ماه ادامه دارد.

در گذشته، دهل، سرنا، نقاره و حتی شلیک توپ، خبر آغاز ماه را می‌داد؛ امروز بلندگو‌ها جای آنها را گرفته‌اند، اما ریتم رمضان هنوز همان است. پژوهشگران موسیقی معتقدند این نغمه‌ها، یکی از اصیل‌ترین جلوه‌های موسیقی مذهبی اقوام ایرانی‌اند؛ موسیقی‌ای که تاریخش مکتوب نیست، اما در حافظه مردم زنده مانده است.

سحر‌های پارشیو بیداری با دعا

سحر در کردستان، فقط بیدارشدن نیست؛ مراسم است. یک ساعت مانده به اذان صبح، نوای «صلات» از مساجد پخش می‌شود. قدیم‌تر‌ها طبل پارشیو و شوخوانی پیران روستا، مردم را از خواب برمی‌خاست. 

هنوز هم سحرها، آمیخته با دعا، مناجات و آرامشی خاص است. کولیره، عسل، کره، روغن حیوانی، دوغ و نیمرو، سفره‌های ساده، اما پرمعنای سحری را شکل می‌دهد.

روز‌های رمضان؛ قرآن، مسجد، همدلی

در طول روز، مساجد به کانون زندگی دینی بدل می‌شوند. پس از نماز عصر، ماموستا‌ها از فضیلت‌های ماه می‌گویند و مردم را به بهره‌گیری از این فرصت الهی فرا می‌خوانند. آیین جزءخوانی و ترتیل قرآن کریم، هر روز در مسجد جامع سنندج و دیگر شهر‌ها برگزار می‌شود.

برنامه‌ای که با حضور قاریان و حافظان برجسته استان و پخش مستقیم از صداوسیمای مرکز کردستان، رمضان را به جشن تلاوت قرآن بدل کرده است؛ «سی جزء در سی روز».

افطار؛ سفره‌های ساده، دل‌های نزدیک

با فرارسیدن غروب، مساجد و حسینیه‌ها میزبان سفره‌های افطار می‌شوند. نان، خرما، آش و غذا‌های ساده محلی، کنار هم چیده می‌شود و مردم بدون تمایز طبقاتی، روزه خود را می‌گشایند. 

هرچه ماه پیش می‌رود، نذر‌ها و اطعام‌ها بیشتر می‌شود؛ جلوه‌ای از همدلی اجتماعی که رمضان را از یک عبادت فردی به یک تجربه جمعی تبدیل می‌کند.

شب‌ها؛ تراویح، ذکر و دف

شب که می‌شود، کردستان بیدارتر است. نماز تراویح، سنت دیرینه اهل سنت، هر شب پس از نماز عشا با حضور پرشور مردم اقامه می‌شود، بیست رکعت، با ترویحه‌هایی برای ذکر و دعا. 

در بسیاری از شب‌ها، به‌ویژه شب‌های جمعه، سخنرانی مذهبی، مولودی‌خوانی و نوای دف، فضای مساجد را سرشار از شور معنوی می‌کند؛ شبی که عبادت و موسیقی آیینی در کنار هم قرار می‌گیرند.

نذر و شب‌های قدر

به وقت افطار، سفره‌های ساده، اما پرمهر در مساجد پهن می‌شود؛ سفره‌هایی که به همت خیرین هرچه به روز‌های پایانی ماه نزدیک می‌شود، رنگین‌تر می‌شود، توزیع نذورات، اطعام نیازمندان و گلریزان‌های مردمی، جلوه‌ای از همدلی اجتماعی است. 

با ورود به دهه آخر رمضان، حال‌وهوای معنوی پررنگ‌تر می‌شود شب‌های قدر در کردستان، به‌ویژه دهه پایانی رمضان، با شب‌زنده‌داری، دعا، قرآن و توزیع نان‌های محلی همراه است. باور غالب اهل سنت، شب بیست‌وهفتم رمضان را شب قدر می‌داند؛ شبی که خضوع و خشوع به اوج می‌رسد.

یکی از شاخص‌ترین آیین‌های رمضان در کردستان، پخت کولیره و برساق در آستانه شب بیست‌وهفتم است. زنان، روز بیست‌وششم به پخت نان می‌پردازند و آن را میان فقرا، همسایگان و خویشان تقسیم می‌کنند. عطری که کوچه‌ها را پر می‌کند، نشانه زنده بودن سنتی است که هم عبادت است و هم پیوند اجتماعی.

عید فطر؛ پایان بندگی، آغاز صله‌رحم

با اعلام پایان رمضان، شب عید فطر، نوای «الله‌اکبر» از مساجد به گوش می‌رسد. مردم با لباس نو برای نماز عید آماده می‌شوند، زکات فطره می‌پردازند، به دیدار خانواده‌ها و داغ‌دیدگان می‌روند و کینه‌ها را کنار می‌گذارند. رمضان با آشتی، بخشش و همبستگی اجتماعی به پایان می‌رسد.

رمضان در کردستان، نه تنها مجموعه‌ای از مناسک، بلکه سبک زندگی و هویت جمعی است. ماهی که با «مرحبا» آغاز می‌شود، با قرآن، موسیقی آیینی، نان محلی و همدلی جان می‌گیرد و با آشتی دل‌ها و عید فطر به پایان می‌رسد. رمضانی که با همه تغییرات زمانه، روح خود را حفظ کرده است.

منبع: فارس