مسیری تازه در باز طراحی گردشگری

مدیرکل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی خراسان رضوی با تأکید بر ظرفیت‌های فرهنگی و اقتصادی روستاها گفت: هوش مصنوعی و فناوری‌های نوین می‌توانند با معرفی هوشمند ظرفیت‌های روستایی، گردشگری زیارت را به مقصدهای روستایی پیوند دهند و به توسعه پایدار جوامع محلی کمک کنند.

سیدجواد موسوی ـ روز روستا و عشایر، فرصتی است برای یادآوری یک واقعیت مهم؛ این که بخش قابل توجهی از هویت فرهنگی، تاریخی، اجتماعی و اقتصادی ایران در روستاها شکل گرفته و همچنان زنده است. روستا برای ما تنها یک محدوده جغرافیایی یا محل سکونت نیست؛ روستا مجموعه‌ای از فرهنگ، آداب و رسوم، معماری، زبان، غذا، هنر، مهارت، تولید و سبک زندگی است که نسل به نسل منتقل شده است.

استان خراسان رضوی با گستره وسیع جغرافیایی و تنوع فرهنگی خود، از استان‌های مهم کشور در حوزه روستا و عشایر به شمار می‌رود. هزاران روستا و آبادی در نقاط مختلف استان، از شمال تا جنوب و از شرق تا غرب، هرکدام بخشی از هویت خراسان را نمایندگی می‌کنند. از روستاهای کوهستانی و ییلاقی گرفته تا روستاهای کویری و مرزی، هر منطقه ظرفیت‌هایی دارد که می‌تواند در مسیر توسعه فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی مورد استفاده قرار گیرد. اما امروز لازم است نگاه ما به روستا از یک نگاه صرفاً خدماتی و عمرانی فراتر برود.

روستا باید به عنوان یک ظرفیت اقتصادی، فرهنگی و گردشگری دیده شود. در سال‌های اخیر، گردشگری روستایی در جهان به یکی از مسیرهای مهم توسعه پایدار تبدیل شده است.

گردشگر امروز تنها به دنبال دیدن یک بنا یا یک منظره نیست؛ او به دنبال تجربه است؛ تجربه زندگی محلی، غذاهای بومی، طبیعت، صنایع‌دستی، آیین‌ها، داستان‌ها و ارتباط با جامعه محلی. این همان ظرفیتی است که روستاهای خراسان رضوی به شکل کم‌نظیری از آن برخوردارند.

رویکرد سازمان جهانی گردشگری نیز بر نقش گردشگری در توسعه روستایی، حفاظت از میراث فرهنگی و طبیعی، تقویت جوامع محلی و ایجاد فرصت‌های اقتصادی تأکید دارد.

در چنین شرایطی، موضوع مهم دیگری نیز پیش روی صنعت گردشگری قرار گرفته است: تحول دیجیتال و هوش مصنوعی.شعار امسال گردشگری، «دستورکار دیجیتال؛ هوش مصنوعی برای بازطراحی گردشگری» است؛ شعاری که می‌تواند برای ما در حوزه گردشگری روستایی نیز یک نقشه راه باشد. هوش مصنوعی و فناوری‌های نوین قرار نیست جای فرهنگ، انسان و جامعه محلی را بگیرند؛ بلکه باید به ما کمک کنند تا ظرفیت‌های موجود را بهتر بشناسیم، بهتر معرفی کنیم و دقیق‌تر به بازارهای هدف برسانیم.

امروز ممکن است یک روستای کوچک، یک محصول ارزشمند، یک آیین قدیمی، یک غذای محلی، یک استادکار صنایع‌دستی یا یک اقامتگاه بوم‌گردی ظرفیت جذب گردشگر داشته باشد، اما اگر در فضای دیجیتال دیده نشود، بخش بزرگی از بازار بالقوه خود را از دست خواهد داد.

ما باید از مرحله‌ای که صرفاً می‌گوییم «این روستا ظرفیت گردشگری دارد»، عبور کنیم و به مرحله‌ای برسیم که بتوانیم ظرفیت هر روستا را داده‌محور، هوشمند و هدفمند معرفی کنیم.فناوری می‌تواند به ما کمک کند بدانیم گردشگر چه می‌خواهد، از چه مسیری سفر می‌کند، چه نوع اقامتی را ترجیح می‌دهد، چه محصولی خریداری می‌کند و در چه فصل و چه زمانی به یک مقصد سفر می‌کند.

این اطلاعات می‌تواند مبنای تصمیم‌گیری برای سرمایه‌گذاری، معرفی مقصد، توسعه زیرساخت و حتی برنامه‌ریزی برای حفاظت از منابع طبیعی و فرهنگی باشد.در خراسان رضوی، این موضوع اهمیت دوچندانی دارد؛ چرا که مشهد به عنوان یکی از مهم‌ترین مقاصد زیارتی کشور، سالانه میزبان شمار زیادی از زائران و گردشگران است. یکی از فرصت‌های مهم ما این است که بخشی از این جریان بزرگ سفر را از «مقصد اصلی» به سمت مقاصد پیرامونی و روستایی هدایت کنیم.

به بیان دیگر، گردشگری روستایی می‌تواند مکمل گردشگری زیارت باشد.روستاهای خراسان رضوی نباید فقط در مسیر سفر قرار داشته باشند؛ باید خودشان مقصد سفر باشند.برای تحقق این هدف، نیازمند همکاری جدی میان دستگاه‌های اجرایی، فرمانداری‌ها، دهیاری‌ها، شوراهای اسلامی، بخش خصوصی، جوامع محلی و فعالان گردشگری هستیم. توسعه اقامتگاه‌های بوم‌گردی، تقویت صنایع‌دستی، حمایت از زنان روستایی، معرفی محصولات محلی، برگزاری رویدادهای فرهنگی و آیینی و ایجاد بازارهای فروش، همه باید در یک زنجیره واحد دیده شوند.در این میان، صنایع‌دستی یکی از مهم‌ترین حلقه‌های اتصال گردشگری و اقتصاد روستایی است.

گردشگر زمانی که محصولی را از یک روستا خریداری می‌کند، در حقیقت بخشی از داستان، فرهنگ و مهارت آن جامعه را با خود می‌برد. بنابراین حمایت از هنرمندان و تولیدکنندگان صنایع‌دستی، به‌ویژه بانوان و جوانان روستایی، تنها حمایت از یک فعالیت اقتصادی نیست؛ بلکه اقدامی برای حفظ میراث فرهنگی و ایجاد اشتغال پایدار است.

از سوی دیگر، باید به میراث ناملموس روستاها نیز توجه ویژه داشته باشیم. بسیاری از آیین‌ها، موسیقی‌ها، بازی‌ها، غذاها، مهارت‌ها و شیوه‌های سنتی زندگی در روستاها هنوز زنده‌اند؛ اما اگر برای ثبت، مستندسازی، معرفی و انتقال آن‌ها به نسل آینده برنامه نداشته باشیم، ممکن است بخشی از این سرمایه ارزشمند را از دست بدهیم.

این‌جاست که دیجیتال‌سازی میراث روستایی اهمیت پیدا می‌کند. امروز می‌توان داستان یک روستا، تصویر یک آیین، هنر یک استادکار، مسیر یک جاذبه طبیعی یا شیوه تولید یک محصول محلی را در قالب‌های دیجیتال ثبت و به مخاطبان ملی و حتی بین‌المللی معرفی کرد.

این نگاه به‌ویژه برای شهرستان‌هایی مانند گلبهار که در مجاورت مشهد قرار دارند، اهمیت بیشتری دارد. نزدیکی به بازار بزرگ گردشگری مشهد، در کنار طبیعت، روستاها، ظرفیت‌های فرهنگی و گردشگری منطقه، یک فرصت مهم برای توسعه گردشگری روستایی ایجاد کرده است.

اگر این ظرفیت با بازاریابی هوشمند، تولید محتوای حرفه‌ای و ابزارهای نوین دیجیتال همراه شود، می‌توان از روستاها مقصدهایی جذاب و ماندگار برای گردشگران ساخت.روستا، حاشیه شهر نیست؛ بخشی از آینده توسعه است.نگاه ما در اداره‌کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی خراسان رضوی این است که توسعه گردشگری زمانی ارزشمند است که منافع آن به جامعه محلی برسد؛ یعنی جوان روستایی فرصت اشتغال پیدا کند، بانوی روستایی بتواند محصول خود را عرضه کند، صنعتگر بازار داشته باشد، اقامتگاه رونق بگیرد و در نهایت، مردم محلی خود را صاحب و شریک فرایند توسعه گردشگری بدانند. امروز فناوری در اختیار ماست؛ اما آنچه مقصد را متمایز می‌کند، هویت و اصالت است. هوش مصنوعی می‌تواند مسیر رسیدن گردشگر به یک روستا را آسان‌تر کند، اما این فرهنگ، طبیعت، مردم و میراث همان روستاست که گردشگر را به آن‌جا می‌کشاند.

بنابراین، «بازطراحی گردشگری» برای ما به معنای کنارگذاشتن گذشته نیست؛ بلکه به معنای پیونددادن میراث گذشته با فناوری آینده است. در روز روستا و عشایر، باید به این باور برسیم که حفظ روستا فقط به معنای حفظ کالبد آن نیست؛ بلکه حفظ فرهنگ، اقتصاد، امید، مهارت و سبک زندگی مردم آن است. و چه خوب که در عصر هوش مصنوعی، برای آینده گردشگری روستایی یک اصل را فراموش نکنیم: فناوری باید به دیده‌شدن روستا کمک کند؛ اما این هویت روستاست که باید دیده شود.