تا کجا باید به پدر و مادر احترام گذاشت و اطاعت کرد؟

باشگاه خبرنگاران جوان - آیات ۷ تا ۱۴ سوره عنکبوت ادامه همان خط محوری ابتدای سوره‌اند، خطی که از «ایمان آزمون‌نشده» عبور می‌کند و به «ایمان هزینه‌دار» می‌رسد. این آیات، صحنه رویارویی ایمان با فشارهای بیرونی، وسوسه‌های درونی و بهانه‌های آشنا را ترسیم می‌کنند، صحنه‌ای که نه فقط در تاریخ صدر اسلام، بلکه در زندگی مؤمنان هر عصر و زمانی تکرار می‌شود.

وعده روشن برای مؤمنان عمل‌گرا

در آیه هفتم، خداوند با لحنی قاطع، میان ادعا و عمل تفکیک قائل می‌شود. ایمان، اگر با عمل صالح همراه باشد، نتیجه‌ای روشن دارد، یعنی پاک شدن بدی‌ها و پاداشی فراتر از عمل انسان. نکته مهم در این آیه آن است که خداوند وعده پاداش را نه صرفاً بر اساس نیت، بلکه بر اساس ایمان فعال و جاری در رفتار انسان قرار می‌دهد. عمل صالح در اینجا نشانه زنده بودن ایمان است، نه ضمیمه‌ای تشریفاتی. این آیه، مخاطب را از نگاه حداقلی به ایمان بیرون می‌کشد. ایمان، صرف اعتقاد ذهنی نیست، مسیری است که باید در رفتار، تصمیم‌ها و انتخاب‌ها دیده شود.

توصیه به نیکی با والدین، حتی در فضای فشار

آیه هشتم به یکی از حساس‌ترین میدان‌های آزمون ایمان می‌پردازد، یعنی رابطه با والدین. قرآن به صراحت انسان را به نیکی با پدر و مادر سفارش می‌کند، اما بلافاصله مرز آن را نیز مشخص می‌سازد. اگر والدین انسان را به شرک دعوت کنند، اطاعت از آنان جایز نیست.

این آیه تعادلی دقیق را ترسیم می‌کند، احترام و احسان به والدین از یک سو و استقلال اعتقادی از سوی دیگر. ایمان، نباید قربانی عاطفه شود، همان‌طور که اخلاق نباید قربانی تعصب اعتقادی شود. در نهایت، بازگشت همه انسان‌ها به سوی خداست و داوری نهایی نیز در همان‌جاست. ادعای ایمان در کلام، نه در میدان عملدر آیات ۹ و ۱۰، قرآن به سراغ گروهی می‌رود که ایمان را در حد شعار می‌پذیرند. کسانی که وقتی در آسایش‌اند، خود را مؤمن معرفی می‌کنند، اما به محض آنکه فشار، تهدید یا آزار می‌بینند، آزمایش الهی را با عذاب الهی اشتباه می‌گیرند. این آیات تصویری دقیق از ایمان شکننده ارائه می‌دهند، ایمانی که تا زمانی پابرجاست که هزینه‌ای نداشته باشد. قرآن با این نگاه، مرز میان صبر مؤمنانه و فرار توجیه‌شده را روشن می‌کند و نشان می‌دهد که تحمل سختی در راه خدا، بخشی جدایی‌ناپذیر از ایمان است.

نفاق پنهان پشت تحلیل‌های دینی

آیه یازدهم تأکید می‌کند که خداوند به‌خوبی می‌داند چه کسانی ایمان واقعی دارند و چه کسانی تنها نقاب ایمان بر چهره زده‌اند. این دانستن الهی، صرفاً آگاهی نیست، بلکه آشکارسازی است. آزمون‌ها، میدان‌هایی هستند که حقیقت انسان‌ها را از پس ادعاهایشان بیرون می‌کشند. در ادامه، آیه دوازدهم به شگرد خطرناک گمراه‌کنندگان اشاره می‌کند، کسانی که به دیگران می‌گویند راه ما را بروید، گناهانتان را ما به عهده می‌گیریم. این وعده، یکی از قدیمی‌ترین و فریبنده‌ترین دروغ‌ها در تاریخ دین است یعنی انتقال مسئولیت فردی.

مسئولیت فردی، غیرقابل واگذاری

آیات ۱۳ و ۱۴ با صراحت این توهم را باطل می‌کنند. هیچ‌کس بار گناه دیگری را به طور کامل بر دوش نمی‌کشد. گمراه‌کنندگان، علاوه بر بار گناهان خود، بار گناه گمراه‌سازی دیگران را نیز حمل می‌کنند، اما این به معنای سبک شدن بار گمراه‌شدگان نیست. اینجا اصل بنیادین مسئولیت فردی در قرآن برجسته می‌شود. انسان نمی‌تواند پشت توصیه، فشار اجتماعی یا توجیه جمعی پنهان شود. هر کس پاسخ‌گوی انتخاب‌های خویش است، حتی اگر آن انتخاب در فضای اجبار یا تبلیغ شکل گرفته باشد. آزمون ایمان، سنت همیشگی تاریخدر آیه چهاردهم، قرآن با اشاره به دعوت طولانی‌مدت حضرت نوح و ایستادگی او در برابر تکذیب و تمسخر، این پیام را کامل می‌کند، یعنی ایمان همواره در میدان زمان و صبر معنا پیدا می‌کند. نه راه میان‌بری وجود دارد و نه ایمان بی‌هزینه‌ای که ماندگار باشد. این آیات در مجموع، تصویری زنده از ایمان ارائه می‌دهند، ایمانی که در تقابل با فشار، فریب، عاطفه و ترس سنجیده می‌شود. سوره عنکبوت در این بخش، مؤمن را به بازنگری در خود دعوت می‌کند، آیا ایمان ما در حد گفتن است یا تا پای ایستادن هم پیش می‌رود؟

منبع: فارس