تله اس-۴۰۰؛ چگونه سامانه روسی مانع از ورود ترکیه به باشگاه اف-۳۵ شد

باشگاه خبرنگاران جوان؛ اعظم پورکند - طرح دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، برای فروش جنگنده‌های اف-۳۵ به ترکیه، بیش از یک ماه پس از اعلام آن، همچنان متوقف مانده است و کنگره را در تنگنایی میان یک متحد ناتو و اسرائیل قرار داده است.

موضوع اصلی، الزام مندرج در قوانین تحریمی آمریکا است که ترکیه باید سامانه دفاع هوایی اس-۴۰۰ روسی خود را از رده خارج کند تا بتواند به اف-۳۵ دسترسی پیدا کند – شش فروند از این جنگنده‌ها که ترکیه قبلاً هزینه آن را پرداخت کرده، از زمان اخراج این کشور از برنامه در سال ۲۰۱۹ در آمریکا باقی مانده است.

غیرفعال‌سازی سامانه اس-۴۰۰ یکی از راه‌حل‌های ممکن برای تسهیل فروش مورد حمایت ترامپ است، اما این گزینه خطر تشدید تنش با قانونگذارانی را دارد که قانون را مستلزم واگذاری کامل این سامانه می‌دانند. گزینه دیگر، فروش این سامانه روسی به امارات متحده عربی است؛ طبق گزارش‌ها، ترکیه ماه گذشته وارد مذاکراتی برای این کار شد، اما به گفته افراد مطلع از این مذاکرات، به نظر نمی‌رسد که گفت‌و‌گو‌ها پیشرفتی داشته باشد.

نتیجه، وضعیت سرگردانی برای قرارداد اف-۳۵ است که ترامپ در ماه گذشته در نشست ناتو در کنار رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه که به یک متحد کلیدی تبدیل شده است، از آن رونمایی کرد. چند ساعت بعد، بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، با هشدار اینکه فروش این جنگنده‌ها به ترکیه می‌تواند «موازنه قدرت در خاورمیانه را نابود کند»، بر اهمیت قرارداد اف-۳۵ افزود.

کنگره تحت کنترل جمهوری‌خواهان در طول دوره دوم ریاست‌جمهوری ترامپ، عمدتاً خواسته‌های او را برآورده کرده است. با این حال، فروش اف-۳۵ ممکن است به سختی از رأی مخالفت کنگره جان سالم به در ببرد، رأیی که منافع اسرائیل را در برابر یک عضو ناتو قرار می‌دهد – تا حدی به این دلیل که بسیاری از متحدان ترامپ در میان کسانی هستند که بر واگذاری کامل سامانه روسی توسط ترکیه اصرار دارند.

ریک اسکات، سناتور جمهوری‌خواه از فلوریدا، به سمافور گفت: «فکر نمی‌کنم. آنها نباید اف-۳۵ داشته باشند، مگر اینکه قرار باشد یک شریک واقعی باشند ... بنابراین اگر آنها اس-۴۰۰ دارند، نمی‌توانند اف-۳۵ داشته باشند.» او افزود که از دولت ترامپ «هیچ چیزی» در مورد پیشرفت کار نشنیده است.

جیم ریش، رئیس کمیسیون روابط خارجی سنا از آیداهو، که مدت‌ها بر این خرید حق وتو داشته، به صراحت گفت: «در این مرحله، آنها اس-۴۰۰ را خارج نکرده‌اند، بنابراین در بن‌بست قرار دارد.»

یکی از مقامات آمریکایی به سمافور تأکید کرد که فروش به امارات متحده عربی هنوز امکان‌پذیر است و ادعا کرد که این کشور «مشکلی با خرید آشغال از روس‌ها ندارد.» این مقام افزود که «فکر نمی‌کنم هنوز تصمیم قطعی در مورد خرید اس-۴۰۰ از ترکیه گرفته شده باشد.»

امارات متحده عربی و ترکیه به درخواست‌ها برای اظهارنظر پاسخ ندادند. کاخ سفید نیز برای این گزارش اظهارنظری نکرد.

در همین حال، عربستان سعودی لابی‌گری خود را برای خرید اف-۳۵ خود تشدید کرده است – خریدی که از زمان اعلام برنامه‌های ترامپ برای پیگیری آن در ماه نوامبر، پیشرفت عمومی نداشته است. خالد بن سلمان، وزیر دفاع عربستان، ماه گذشته با مقامات دولت ترامپ دیدار کرد، زیرا این کشور امیدوار است بر اساس شتاب حاصل از توافق هسته‌ای اخیر خود، پیشرفت کند.

داگلاس سیلیمن، سفیر پیشین آمریکا در عراق و کویت و رئیس مؤسسه کشور‌های عربی خلیج فارس، فروش به عربستان را «یک فرآیند چندساله» توصیف کرد. او افزود که فروش این جنگنده به عربستان می تواند مشروط به عادی سازی روابط ریاض و تل آویو باشد.

مشخص نیست که چرا مذاکرات با امارات متحده عربی ممکن است متوقف شده باشد. یکی از دلایل احتمالی: داشتن اس-۴۰۰ توسط امارات، مانع از خرید اف-۳۵ خود این کشور می‌شود.

کریس کونز، سناتور دموکرات از دلاور، گفت: «من با اماراتی‌ها در این مورد صحبت کرده‌ام، با ترک‌ها صحبت کرده‌ام، اما مطمئن نیستم که موضع رسمی در این مورد گرفته باشم.» «یک مشاهده‌ی کلی خواهم داشت: هر کشوری که اس-۴۰۰ را خریداری و مستقر کند، با همان نگرانی‌ها، چالش‌ها و محدودیت‌هایی رو‌به‌رو خواهد شد که ترک‌ها با آن مواجه شدند.»

اس-۴۰۰ تنها نگرانی مخالفان برای دسترسی ترکیه به اف-۳۵، پیشرفته‌ترین جنگنده‌های امروزی، نیست. کریس ون هالن، سناتور دموکرات از مریلند، به «سرکوب دموکراسی» توسط آنکارا و همچنین اشغال قبرس و تجاوزات قبلی به حریم هوایی یونان اشاره کرد.

ون هالن گفت: «من سابقه طولانی نگرانی در مورد فروش اف-۳۵ به ترکیه دارم، جدا از هر گونه جریان‌های متقاطع فعلی.»

به گفته کارشناسان، مخالفت اسرائیل با قرارداد اف-۳۵ ریشه در تلاش این کشور برای حفظ برتری نظامی منطقه‌ای دارد.

سینان سیدی، مدیر برنامه ترکیه در بنیاد دفاع از دموکراسی‌ها، گفت: «اسرائیلی‌ها با دستیابی ترکیه به جنگنده‌های پیشرفته‌ای مانند اف-۳۵ مشکل اساسی دارند، زیرا این به طور اساسی ارتش ترکیه را که در حال حاضر به طور قابل توجهی بزرگ‌تر از ارتش اسرائیل است، تقویت می‌کند.»

سیدی افزود که اسرائیل بر اعضای کنگره برای حفظ محدودیت‌های خرید اف-۳۵ توسط ترکیه فشار می‌آورد. گروه لابی اصلی اسرائیل در واشنگتن، تردید خود را نسبت به این فروش پنهان نمی‌کند.

درین سوسا، سخنگوی آیپک (AIPAC)، به سمافور گفت: «ما نگرانی‌های مطرح‌شده توسط برخی از اعضای کنگره در مورد ارائه اف-۳۵ به کشوری که از حماس استقبال می‌کند، به ایران در دور زدن تحریم‌ها کمک می‌کند، و روابط عمیق‌تری با روسیه و چین دارد، به اشتراک می‌گذاریم.»

جنگ ایران در مواقعی روابط ترامپ را با نتانیاهو دچار تنش کرده و در عین حال روابط او را با ترکیه نزدیک‌تر ساخته است. این امر ممکن است پیروزی اسرائیل را بر سر فروش اف-۳۵، چه با آنکارا و چه با ریاض، دشوار سازد.

تیم چتل، پژوهشگر امنیت بین‌المللی در چتم هاوس، گفت: «اسرائیل در حال حاضر انحصار استفاده از اف-۳۵ در خاورمیانه را در اختیار دارد، اما این برای همیشه باقی نخواهد ماند، زیرا عربستان سعودی تحویل آنها را از سال ۲۰۲۹ آغاز خواهد کرد.»

مقاومت اسرائیل در برابر فروش اف-۳۵ در زمانی که جایگاه آن در میان دموکرات‌ها به پایین‌ترین سطح خود رسیده است، همچنین می‌تواند باعث شود برخی از اعضای این حزب در مخالفت خود با آن تجدید نظر کنند.

الیزابت وارن، سناتور دموکرات از ماساچوست، به سمافور گفت: «من خودم در مورد فروش اف-۳۵ به ترکیه تردید‌هایی دارم، اما به توصیه‌های بنیامین نتانیاهو علاقه‌ای ندارم.» او افزود که «لابی‌گری او در اینجا ممکن است تأثیر معکوس داشته باشد.»

هنوز یک مانع بالقوه دیگر برای فروش اف-۳۵ به ترکیه وجود دارد که در صورت موفقیت فروش اس-۴۰۰ به امارات متحده عربی خود را نشان می‌دهد و آن روسیه است. مسکو باید هرگونه انتقال اس-۴۰۰ را تأیید کند، که این امر به آن اهرم منحصربه‌فردی بر حرکتی می‌دهد که دلیل قابل توجهی برای رد آن دارد.

سیدی گفت که ادامه حضور اس-۴۰۰ در ترکیه «واقعاً یکپارچگی ناتو را تضعیف کرده است.»

جای اختلاف

اگر ترکیه نتواند اس-۴۰۰ خود را به امارات بفروشد یا آن را غیرفعال کند، گزینه نابودی این سامانه نیز وجود دارد.

مقام آمریکایی به سمافور گفت: «چندین گزینه برای حل این مشکل وجود دارد، و من فکر می‌کنم ترک‌ها می‌خواهند آن را حل کنند.»

رابطه قوی‌تر آمریکا و ترکیه – و اف-۳۵‌هایی که همراه آن می‌آید – بدون شک کنترل منطقه‌ای اسرائیل را تهدید می‌کند. اما حتی اگر سرمایه سیاسی نتانیاهو در واشنگتن قوی بود (که نیست)، جایگاه آنکارا در ناتو بازی را در اینجا تغییر می‌دهد. همانطور که یک روزنامه‌نگار ترک این هفته در Responsible Statecraft نوشت، «ظرفیت بازدارندگی ترکیه به همان اندازه که یک مسئله امنیتی خاورمیانه است، یک مسئله امنیتی اروپایی نیز هست.»

منبع: سمافور