بهشت ارث پدری هیچ قوم و مذهبی نیست
یهودیان و مسیحیان هرکدام نجات و رستگاری را در انحصار آیین خود می‌دانستند، اما قرآن با رد این ادعا تأکید می‌کند که بهشت میراث هیچ قومی و مذهبی نیست و تنها ایمان خالصانه به خدا و عمل صالح می‌تواند انسان را به سعادت برساند.
گروه قرآن و فعالیت‌های دینی خبرگزاری فارس، آیات ۱۳۵ تا ۱۴۱ سوره بقره به یکی از مهمترین اختلافات اعتقادی میان مسلمانان، یهودیان و مسیحیان در صدر اسلام می‌پردازد، اختلافی که بر سر انتساب حضرت ابراهیم(ع) به یکی از این دو آیین شکل گرفته بود.
قرآن در این آیات، هم ادعای انحصاری یهودیان و مسیحیان درباره حقانیت آیین خود را رد می‌کند و هم با معرفی ابراهیم(ع) به‌عنوان پیامبری موحد و تسلیم در برابر خداوند، معیار تازه‌ای برای شناخت دین حق ارائه می‌دهد.
در تفسیر المیزان، علامه طباطبایی با تأکید بر حقیقت دین ابراهیم(ع)، نشان می‌دهد که هدایت الهی به نام‌ها و انتساب‌های قومی وابسته نیست، بلکه اساس آن تسلیم در برابر خداوند و ایمان به همه پیامبران اوست.
بهشت در انحصار یهودیان و مسیحیان نیست
در ابتدای این بخش، قرآن به ادعای انحصارطلبانه اهل کتاب اشاره می‌کند ادعایی که بر اساس آن، یهودیان می‌گفتند تنها پیروان آیین یهود هدایت‌یافته‌اند و مسیحیان نیز نجات را منحصر به خود می‌دانستند. آیه ۱۳۵ این ادعا را چنین نقل می‌کند «وَقَالُوا کُونُوا هُودًا أَوْ نَصَارَیٰ تَهْتَدُوا» یعنی گفتند یهودی یا مسیحی شوید تا هدایت یابید.
پاسخ قرآن به این دعوت، روشن و قاطع است «بَلْ مِلَّةَ إِبْرَاهِیمَ حَنِیفًا» بلکه از آیین ابراهیم پیروی کنید که از هرگونه شرک و انحراف روی‌گردان بود.
علامه طباطبایی در المیزان، حنیف بودن ابراهیم(ع) را به معنای گرایش خالصانه به حق و روی‌گردانی از باطل می‌داند. بنابراین، حقیقت دین ابراهیم(ع) را نمی‌توان در قالب دسته‌بندی‌های بعدی یهودیت و مسیحیت محدود کرد. او پیش از ظهور این دو آیین زندگی می‌کرد و اساس دعوتش توحید و بندگی خداوند بود.
ایمان به بعضی پیامبران و انکار بعضی دیگر پذیرفتنی نیست
قرآن در آیه ۱۳۶، مسلمانان را به اعلام اصول اعتقادی خود فرامی‌خواند «قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَیْنَا وَمَا أُنْزِلَ إِلَیٰ إِبْرَاهِیمَ وَإِسْمَاعِیلَ وَإِسْحَاقَ وَیَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطِ...».
در این آیه، ایمان به خداوند، قرآن و کتاب‌های آسمانی و پیامبران پیشین در کنار یکدیگر قرار گرفته است. نکته مهم آن است که مسلمانان میان پیامبران الهی تفاوتی قائل نیستند و رسالت هیچ‌یک را انکار نمی‌کنند.
علامه طباطبایی این فراز را بیانگر وحدت حقیقت دعوت پیامبران می‌داند. همه آنان از سوی یک خداوند مبعوث شده‌اند و اساس دعوتشان تسلیم در برابر اوست. در مقابل، کسانی که برخی پیامبران را می‌پذیرند و برخی دیگر را انکار می‌کنند، از حقیقت یکپارچه دین الهی فاصله گرفته‌اند.
اختلاف سر پیامبران، نتیجه تعصب و جدایی از حق است
آیه ۱۳۷ پس از بیان این اصل، موضع مسلمانان را در برابر اختلاف‌افکنی اهل کتاب مشخص می‌کند «فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مَا آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا هُمْ فِی شِقَاقٍ».
یعنی اگر آنان نیز به آنچه شما ایمان آورده‌اید ایمان بیاورند، هدایت یافته‌اند و اگر روی‌گردان شوند، در مسیر اختلاف و دشمنی قرار گرفته‌اند.
در نگاه المیزان، معیار هدایت، پذیرش حقیقت وحیانی است، نه وابستگی به یک قوم یا پیروی از نام و عنوانی خاص. از همین رو، قرآن اختلاف اهل کتاب با مسلمانان را صرفاً یک اختلاف ظاهری یا تاریخی نمی‌داند، بلکه آن را نتیجه روی‌گردانی از حقیقت مشترک دعوت پیامبران معرفی می‌کند.
هویت دینی انسان را خداوند تعیین می‌کند
آیه ۱۳۸ با تعبیری زیبا و قابل تأمل، حقیقت ایمان را معرفی می‌کند «صِبْغَةَ اللَّهِ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً». «صبغه» به معنای رنگ و رنگ‌آمیزی است. علامه طباطبایی در المیزان، این تعبیر را به ایمان و دین الهی بازمی‌گرداند یعنی ایمان به خداوند، رنگی است که انسان را با حقیقت بندگی و توحید آشنا می‌کند و هویت او را شکل می‌دهد.
در واقع، قرآن در برابر رنگ‌های ساختگی و دسته‌بندی‌های مذهبی که یهودیان و مسیحیان برای خود ایجاد کرده بودند، از رنگ الهی سخن می‌گوید رنگی که نه بر اساس قومیت و تعصب، بلکه بر پایه توحید و بندگی خداوند شکل می‌گیرد. از همین رو، آیه در ادامه می‌فرماید که. «وَنَحْنُ لَهُ عَابِدُونَ» ما تنها او را عبادت می‌کنیم.
خداوند، خدای یک قوم خاص نیست
در آیه ۱۳۹، قرآن بار دیگر ادعاهای اهل کتاب را به چالش می‌کشد و می‌پرسد که «أَتُحَاجُّونَنَا فِی اللَّهِ وَهُوَ رَبُّنَا وَرَبُّکُمْ» آیا درباره خداوند با ما مجادله می‌کنید، در حالی که او پروردگار ما و شماست؟
این آیه یادآوری می‌کند که خداوند متعلق به یک قوم یا گروه خاص نیست و هیچ‌کس نمی‌تواند صرفاً به دلیل انتساب قومی یا مذهبی، خود را مالک انحصاری حقیقت بداند.
قرآن در ادامه می‌فرماید که «وَلَنَا أَعْمَالُنَا وَلَکُمْ أَعْمَالُکُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُخْلِصُونَ» اعمال ما برای خودمان و اعمال شما برای خودتان است و ما در بندگی او اخلاص داریم.
علامه طباطبایی توضیح می‌دهد که وقتی پروردگار همه انسان‌ها یکی است، هر فرد و گروه باید بر اساس اعمال و میزان اخلاص خود سنجیده شود، نه با ادعاهای بی‌دلیل درباره نزدیکی به خداوند.
آیا ابراهیم و پیامبران پیشین یهودی یا مسیحی بودند؟
آیه ۱۴۰ به یکی دیگر از ادعاهای اهل کتاب پاسخ می‌دهد آنان می‌کوشیدند حضرت ابراهیم، اسماعیل، اسحاق، یعقوب و فرزندان یعقوب را به آیین یهودیت یا مسیحیت منتسب کنند. قرآن در پاسخ می‌پرسد که «أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ» آیا شما داناترید یا خداوند؟
این پرسش، پاسخی کوبنده به ادعای کسانی است که برخلاف واقعیت تاریخی و آگاهی خود، پیامبران پیشین را پیرو آیین‌هایی معرفی می‌کردند که قرن‌ها پس از آنان پدید آمده بودند.
علامه طباطبایی با توجه به تقدم زمانی حضرت ابراهیم(ع) بر نزول تورات و انجیل، چنین انتسابی را بی‌اساس می‌داند. او همچنین کتمان حقیقت را از مصادیق ستم معرفی می‌کند، چنان‌که قرآن می‌فرماید «وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ کَتَمَ شَهَادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللَّهِ» چه کسی ستمکارتر از آن کسی است که شهادتی را که از جانب خدا نزد اوست پنهان کند؟
بنابراین، اختلاف اهل کتاب با مسلمانان تنها بر سر یک برداشت تاریخی نیست، بلکه قرآن آنان را به دلیل پنهان کردن حقیقتی که از آن آگاهی دارند نیز مورد سرزنش قرار می‌دهد.
افتخار به پیامبران گذشته، جای عمل صالح را نمی‌گیرد
آخرین آیه این بخش، با تکرار عبارتی که پیش‌تر در همین سوره آمده بود، به بحث انتساب‌های قومی و مذهبی پایان می‌دهد «تِلْکَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَهَا مَا کَسَبَتْ وَلَکُمْ مَا کَسَبْتُمْ».
آن پیامبران و امت‌های گذشته، گروهی بودند که دورانشان سپری شده و نتیجه اعمالشان متعلق به خودشان است، همان‌طور که هر انسانی مسئول دستاوردهای اعمال خویش خواهد بود.
علامه طباطبایی تأکید می‌کند که پرداختن بی‌حاصل به مجادلات درباره انتساب پیامبران گذشته، سودی برای انسان ندارد. آنچه اهمیت دارد، توجه به مسئولیت و اعمال خود انسان است. البته بررسی زندگی پیامبران و درس گرفتن از رسالت و فضایل آنان ارزشمند است، اما صرف افتخار به وابستگی به یک پیامبر یا قوم، کسی را به سعادت نمی‌رساند.
دین الهی در حقیقت خود یکی است، هیچ قوم و گروهی مالک انحصاری هدایت نیست و معیار رستگاری انسان، ایمان خالصانه و عمل اوست، نه افتخار به پیشینه و انتساب‌های تاریخی.
تلاوت این آیات را که در صفحه ۲۱ قرآن کریم واقع است، ببینید و بشنوید.
#قرآن
#سوره_بقره
#یهود
#مسیح
