مرز میان نقد و تخریب از منظر امام شهید

باشگاه خبرنگاران جوان - نقد اگر از مسیر درست خود خارج شود، به‌جای اصلاح به عاملی برای تخریب و اختلاف تبدیل خواهد شد. از همین رو، شناخت مرز میان نقد سازنده و تخریب، یکی از مهم‌ترین الزامات کنش مسئولانه در جامعه است.

نقد یا تخریب؟

نقد در نگاه رهبر شهید انقلاب، عملی دوستانه و اصلاحی است، نه خصمانه و تخریبی. ایشان با اشاره به حدیث شریف «المؤمن مرآة المؤمن» تأکید می‌کنند که نقد، آیینه‌ای است که عیب برادر مؤمن را به او نشان میدهد تا آن را اصلاح کند؛ بنابراین «انتقاد در واقع هدیه کردن عیوب آنها به خود آنهاست.» ۱۳۸۰/۰۵/۱۱ قطعا چنین نقدی از جنس خدمت است نه تخریب: «تخریب خیانت است؛ نه خیانت به دولت، بلکه خیانت به نظام و خیانت به کشور است.» ۱۳۸۷/۰۶/۰۲ و این تفاوتِ ماهوی، خط‌کشی اساسی میان یک منتقد دلسوز و یک تخریبگر مغرض است.

از سوی دیگر، نقد باید به انصاف و عقلانیت مزین شده و مسئولانه، گره‌گشایی نماید. یعنی صرفاً نمی‌توان اشکال را نشان داد و گذر کرد: «انتقاد، به معنای ارائه‌ی نقاط مشکل و راه حلّ آن نقاط و گشودن آن گره‌ها [است].» ۱۳۹۵/۰۶/۰۳ ضمن اینکه باید به شکل مناسب ارائه گردد؛ همانگونه که امام شهید فرمودند: «خود بنده هم به دولت‌های گوناگون انتقاد‌هایی داشتم... منتها این تذکّرات را در وضع مناسب و در موقعیّت مناسب و با شکل مناسب دادیم؛ یا پیغام دادیم، یا حضوری گفتیم، یا اصرار کردیم.» ۱۳۹۴/۰۱/۰۱

آداب نقد بدون تخریب

بعد از تبیین نقد و شناخت خطوط قرمز آن، باید بدانیم نقد صحیح، آدابی دارد که رعایت آنها، نقد را از تخریب متمایز می‌کند:

لحن قابل‌قبول؛ انتقاد را چنان بیان کنیم که شنونده آن را نصیحت بداند، نه فحش و دشنام. تفاوت در لحن است که نقد را به فعل دوستانه یا خصمانه تبدیل می‌کند: «لحن انتقاد را خیلی تند نکنید» ۱۳۹۸/۰۳/۰۱

پرهیز از دو قطبی‌سازی و اختلاف‌افکنی؛ نقد نباید جامعه را به دو دسته‌ی خوب و بد تقسیم کند یا میان مردم و مسئولان فاصله بیندازد.

ذکر نقاط مثبت در کنار نقاط ضعف؛ همانگونه که امام شهید تأکید داشتند: «ما اگر عمل سیّئه را ذکر میکنیم، عمل صالح را هم ذکر کنیم.» ۱۳۹۷/۰۶/۱۵ اینگونه مردم هم متوجه اشکال می‌شوند و هم مأیوس نمی‌گردند.

احتمال محاسبه درست را دادن؛ در هر تصمیمی که برای ما مبهم است، این احتمال را بدهیم که شاید پشت آن، محاسبه‌ی دقیقی وجود دارد که از آن بی‌اطلاعیم. این همان چیزی است که امام شهید درباره‌ی تاخیر در انجام وعده صادق ۲ فرمودند: «آن‌ها را نمیشود متّهم کرد؛ محاسبه دارند، حساب دارند، با محاسبه کار میکنند.» ۱۴۰۳/۱۲/۲۲

پرهیز از افراط و تفریط؛ نباید یک مجموعه را یکسره نفی یا تأیید کرد. تعمیم اشتباه یک فرد به کل سیستم یعنی همان «یک کلاغ چهل کلاغ» که ظلمی آشکار است: «تذکّر و انتقاد را به‌صورت «یک کلاغ چهل کلاغ» مطرح نکنند. ما در قوّه‌ی مجریّه چند هزار مدیر داریم؛ خب از بین این چند هزار مدیر، ممکن است مِن‌بابِ مثال ده دوازده نفر آدم‌های فاسدی باشند. این را [اگر]ما بزرگ کنیم، درشت کنیم، تعمیم بدهیم به همه‌ی مدیران، آن‌وقت جوان ما اگرچنانچه این را بشنود از زبان من و شما، حق دارد که دلش آب بشود و بگوید «عجب! همه‌ی مدیران ما دچار این مشکل هستند». نه آقا! حالا بین چند صد یا چند هزار مأمور قوّه‌ی مجریّه یا مأمور قوّه‌ی قضائیّه، چند نفر نابابند. نمیشود تعمیم داد اینها را. تذکّر اگر میدهیم، انتقاد اگر میکنیم، منصفانه باشد؛ این‌جور نباشد که مبالغه کنیم، تعمیم بدهیم، سیاه‌نمایی کنیم. سیاه‌نمایی یعنی همین «یک کلاغ چهل کلاغ»؛ این سیاه‌نمایی است.» ۱۳۹۶/۱۰/۱۹

برای آنکه نقد، سازنده و مسئولانه باشد، باید به‌جای قطعی دانستن گمان‌ها، ابهام‌ها را در قالب پرسش مطرح کرد و در موضوعاتی که امکان پاسخگویی وجود ندارد، از طرح آنها پرهیز نمود. نقد نیز باید خیرخواهانه و ناصحانه بیان شود، نه خصمانه؛ به‌گونه‌ای که نه به ناامیدی، دوقطبی‌سازی، اختلاف‌افکنی و لجن‌پراکنی بینجامد و نه از دقت در بیان و تقوای کلام فاصله بگیرد؛ چنان‌که رهبر شهید انقلاب تأکید می‌کردند: «در تعبیر‌ها یک مقداری دقّت بشود؛ چون بی‌دقّتی در بیان و در تعبیر و ... ممکن است علاوه بر مؤاخذه‌ی خدایی، تأثیرات خارجی‌اش هم مطلوب نباشد.» ۱۳۹۸/۰۳/۰۱

مرز شکوفایی و شکاف

رهبر معظم انقلاب نیز نقد خیرخواهانه را نه یک تهدید، که سرمایه‌ای ارزشمند برای نظام می‌دانند؛ سرمایه‌ای که اگر درست به کار گرفته شود، مایه‌ی رونق، شکوفایی و اصلاح امور می‌گردد. اما همچون هر سرمایه‌ای، آفت‌هایی هم دارد که باید از آنها پرهیز کرد.

ایشان در این موضوع دو هشدار اساسی می‌دهند؛ هشدار‌هایی که مرز میان سازندگی و ویرانگری را ترسیم می‌کنند: «ممکن است کسانی با اخلاص تمام و از سر خیرخواهی، انتقاداتی نسبت به عملکرد بعضی از مسئولین داشته باشند. به نظر بنده، در عین اینکه این اهتمام و نگرانی ایشان برای نظام همچون اشخاصِ خودشان، سرمایه‌ی ارزشمندی بشمار می‌آید و فی‌نفسه امری مطلوب قلمداد می‌شود، این عزیزان که بعضی از ایشان از زمره‌ی پیشروان بصیرت هستند باید مراقب باشند تا این رویکرد: اوّلاً ظلمی را بر بی‌گناهی روا ندارد که آن خود منشأ محرومیّت از برکات و عنایات می‌گردد؛ و ثانیاً موجب شکست در وحدت و انسجام اجتماعی نگردد.» ۱۴۰۵/۴/۲۶

آری، امروز نیز راه حل، در همان کلام رهبر معظم انقلاب نهفته است: «با حفظ این جهات، انتقاد‌ها موجب رونق و شکوفایی امور خواهد شد.» ۱۴۰۵/۴/۲۶

منبع: فارس