ضرب‌المثلی که از شکارهای ناصرالدین‌شاه به زبان مردم رسید

باشگاه خبرنگاران جوان - «ناز شست!»؛ عبارتی که امروز برای تحسین مهارت، دقت و هنرمندی افراد به کار می‌رود، ریشه‌ای تاریخی دارد و به روزگار ناصرالدین‌شاه قاجار بازمی‌گردد.

برخلاف تصور برخی، «ناز شست» ارتباطی با عدد «شصت» ندارد و نوشتن آن به صورت «ناز شصت» نادرست است. در این ترکیب، «شست» به انگشت شست دست اشاره دارد؛ انگشتی که در تیراندازی با کمان و تفنگ، نقش مهمی در نشانه‌گیری و شلیک ایفا می‌کرد. یکی از مشهورترین روایت‌ها درباره شکل‌گیری این اصطلاح در کتاب «ریشه‌های تاریخی امثال و حکم» آمده است. بر اساس این روایت، ناصرالدین‌شاه قاجار برای جبران کسری بودجه دربار، شیوه‌های مختلفی برای دریافت هدایا و پیشکش از حکام، رجال و ثروتمندان داشت.

یکی از این رسم‌ها به شکار‌های سلطنتی مربوط می‌شد. هرگاه شاه در شکار حیوانات مهمی مانند پلنگ، ببر یا گراز موفق می‌شد، لاشه شکار یا خبر آن برای بزرگان کشور فرستاده می‌شد تا مهارت شاه را ببینند. رسم بر این بود که دریافت‌کنندگان این خبر، مبلغی را به عنوان «ناز شست» برای شاه ارسال کنند؛ هدیه‌ای در ستایش مهارت تیراندازی و شکار او.

حاج سیاح، جهانگرد مشهور دوره قاجار، نیز به این رسم اشاره کرده و نوشته است:

«هرگاه ناصرالدین‌شاه شکاری می‌کرد، بزرگان، حکام و صاحبان ثروت باید هدایایی به نام نازشست تقدیم می‌کردند... حتی اگر شکار را دیگری زده بود، به نام شاه اعلام می‌شد و از ولایات نیز نازشست می‌گرفتند.» این روایت نشان می‌دهد که «ناز شست» در آن دوره تنها یک تحسین لفظی نبود، بلکه به هدیه یا پیشکشی گفته می‌شد که به مناسبت نمایش مهارت شاه پرداخت می‌شد.

واژه «شست» در این ترکیب به انگشت شست اشاره دارد؛ انگشتی که در تیراندازی سنتی نقش اساسی داشت. از سوی دیگر، «ناز» در زبان فارسی به معنای ارج نهادن، ستایش و تکریم نیز به کار رفته است؛ بنابراین «ناز شست» در اصل به معنای ستایش از شستی است که تیر را با مهارت به هدف رسانده است.

این اصطلاح به مرور از معنای اولیه خود فاصله گرفت و وارد زبان روزمره شد. امروزه وقتی کسی کاری را با مهارت، دقت یا هنرمندی انجام می‌دهد، در تحسین او می‌گویند: «ناز شست!»؛ یعنی آفرین بر این مهارت و هنرمندی.

منبع: فارس